Σημεία αναφοράς για τη λειτουργία τοπικών δικτύων ψυχικής υγείας

Άρθρο που δημοσιεύτηκε στα Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής

Οι Κινητές Μονάδες Ψυχικής Υγείας Κυκλάδων (Ε.Π.Α.Ψ.Υ.) σαν πολλαπλασιαστής δράσεων για τη Δημόσια Ψυχική Υγεία

ΟΙ ΚΙΝΗΤΕΣ ΜΟΝΑΔΕΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΥΚΛΑΔΩΝ (Ε.Π.Α.Ψ.Υ.) ΣΑΝ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΤΗΣ ΔΡΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΟΣΙΑ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

Στυλιανίδης Σ[1] , Παντελίδου Σ[2], ΚΜΨΥ ΒΑ Κυκλάδων[3], ΚΜΨΥ Δ Κυκλάδων[4]

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η κρίσιμη φάση που διέρχεται η ψυχιατρική μεταρρύθμιση στη χώρα μας, ο ορατός κίνδυνος επώδυνης παλινδρόμησης και αναπαραγωγής ασυλικών πρακτικών, τόσο σε ενδονοσοκομειακό όσο και σε κοινοτικό επίπεδο, η αποδόμηση του κράτους πρόνοιας και η αποδυνάμωση της Δημόσιας Υγείας αποτελούν το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο σηματοδοτείται η ίδρυση και λειτουργία των Κινητών Μονάδων Ψυχικής Υγείας ΒΑ και Δ Κυκλάδων της Ε.Π.Α.Ψ.Υ. (ΜΚΟ).
Στόχος του σύντομου αυτού άρθρου είναι η παρουσίαση του έργου των Κινητών Μονάδων μέχρι σήμερα, η ανάδειξη του δημόσιου χαρακτήρα της δράσης μιας ΜΚΟ στο πλαίσιο του δημόσιου συστήματος υπηρεσιών ψυχικής υγείας στη χώρα μας, και η συζήτηση των δυκολιών, αντιστάσεων και προοπτικών μιας τέτοιας εμπειρίας.


2. ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΚΜΨΥ ΒΑ ΚΑΙ Δ ΚΥΚΛΑΔΩΝ

Βασικό χαρακτηριστικό της λειτουργίας μιας Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας (ΚΜΨΥ), σύμφωνα με το Νόμο 2716/99 είναι η παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε διασύνδεση με την πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας, και σε δευτεροβάθμιο και τριτοβάθμιο επίπεδο, με τη χρήση ελάχιστης ιδίας υποδομής και τη μεγιστοποίηση της χρήσης υποδομής που ανήκει σε άλλες υπηρεσίες υγείας. Η ΚΜΨΥ παρέχει υπηρεσίες α) σε Τομείς Ψυχικής Υγείας που η γεωγραφική τους έκταση και διαμόρφωση, η οικιστική τους διασπορά καθώς και οι κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές συνθήκες δυσχεραίνουν την πρόσβαση των κατοίκων των περιοχών αυτών σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας και β) σε Τομείς Ψυχικής Υγείας όπου δεν υπάρχουν επαρκείς υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Η λειτουργία μιας ΚΜΨΥ βασίζεται στις αρχές και τη φιλοσοφία της Κοινοτικής Ψυχιατρικής ( Mechanic 2001, Tansella & Thornicroft, 2001).
Η Εταιρεία Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας (ΜΚΟ) έχει την επιστημονική και διοικητική ευθύνη δυο Κινητών Μονάδων στις Κυκλάδες (συνολικός εκτιμώμενος πραγματικός πληθυσμός τομέα ευθύνης 87.000). Η έναρξη λειτουργίας της ΚΜΨΥ ΒΑ Κυκλάδων έγινε τον Ιούνιο του 2003 και της ΚΜΨΥ Δ Κυκλάδων τον Ιανουάριο του 2004. Η χρηματοδότηση για τη λειτουργία των ΚΜΨΥ προήλθε για τους πρώτους 12 μήνες από την Ευρωπαϊκό Κοινοτικό Ταμείο κατά 75% και από το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης κατά 25%, ενώ μετά το πρώτο έτος η χρηματοδότηση προέρχεται αποκλειστικά από το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης (με τις γνωστές σοβαρές δυσκολίες στη ροή και συνέχεια της χρηματοδότησης). Ο τομέας ευθύνης για την Κινητή Μονάδα Βορειοανατολικών Κυκλάδων με έδρα τη Σύρο περιλαμβάνει τα νησιά Σύρο, Άνδρο, Μύκονο, Τήνο, Πάρο και Αντίπαρο (εκτιμώμενος πραγματικός πληθυσμός 70.000-75.000). Ο τομέας ευθύνης της Κινητής Μονάδας Δυτικών Κυκλάδων με έδρα τη Μήλο περιλαμβάνει τα νησιά Μήλο, Κίμωλο, Σίφνο, Σέριφο, Κύθνο και Κέα (εκτιμώμενος πραγματικός πληθυσμός 12.000). Όσον αφορά στον τρόπο λειτουργίας των Κινητών Μονάδων, σε καθένα από τα νησιά που προαναφέρθηκαν μεταβαίνει κάθε εβδομάδα ή ανά 15 ημέρες (ανάλογα με τις ανάγκες) Κλιμάκιο αποτελούμενο από ψυχίατρο, παιδοψυχίατρο, ψυχολόγο και κοινωνικό λειτουργό (οι ειδικότητες επιλέγονται ανάλογα με τις ανάγκες και τους διαθέσιμους οικονομικούς πόρους). Οι συνεδρίες γίνονται στην έδρα των ΚΜΨΥ στην Σύρο και Μήλο (κτίρια που νοικιάζονται από τις ΚΜΨΥ), και στα υπόλοιπα νησιά πραγματοποιούνται σε χώρους που παραχωρούνται από τα Κέντρα Υγείας και τα νηπιαγωγεία (για παιδοψυχιατρικά περιστατικά). Σε κάποια νησιά παραχωρούνται κι άλλοι χώροι που ανήκουν στο Δήμο, αν υπάρχει ανάγκη. Συχνά γίνονται επίσης κατ’ οίκον επισκέψεις από τους ειδικούς, σε περιπτώσεις που υπάρχει σημαντική δυσκολία μετακίνησης των ασθενών.
Συνοπτικά η βασική υπόθεση εργασίας λειτουργίας των ΚΜΨΥ είναι: α) η παροχή υπηρεσιών διάγνωσης και θεραπευτικής αντιμετώπισης προβλημάτων ψυχικής υγείας και/ή ψυχοκοινωνικών προβλημάτων σε παιδιά, εφήβους και ενήλικες σε συνεργασία με την πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας (με εξαίρεση τα περιστατικά που σχετίζονται με χρήση ουσιών και παραπέμπονται σε εξειδικευμένες υπηρεσίες) β) η εκτίμηση και καταγραφή των ψυχιατρικών αναγκών στον τομέα ευθύνης γ) η αγωγή και προαγωγή ψυχικής υγείας μέσα από προγράμματα ενημέρωσης, πρόληψης, εκπαίδευσης σε συγκεκριμένες ομάδες πληθυσμού (π.χ. μαθητές, γονείς, ηλικιωμένοι, επαγγελματίες υγείας, εκπαιδευτικοί, ιερείς κλπ) δ) η διασύνδεση τόσο με την πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας, όσο και με κοινωνικούς φορείς στην κοινότητα ε) η κινητοποίηση των τοπικών αρχών για τη στήριξη των δράσεων της Κινητής Μονάδας και ευρύτερα δράσεων προαγωγής ψυχικής υγείας και η απαρτίωση τους στην κοινωνική πολιτική του δήμου και της κοινότητας κάθε νησιού.
Θα πρέπει να τονιστεί ότι η ιδιαιτερότητα των Κινητών Μονάδων έγκειται στο γεγονός ότι καλύπτουν περιοχές απομακρυσμένες και δυσπρόσιτες σε ορισμένες περιπτώσεις, όπου δεν υπάρχουν άλλες υπηρεσίες ψυχικής υγείας για την εξυπηρέτηση ψυχιατρικών και παιδοψυχιατρικών περιστατικών, πέρα από το Γενικό Νοσοκομείο Σύρου όπου υπάρχει ψυχίατρος και παιδοψυχίατρος. Επιπλέον εκτός από την έλλειψη κουλτούρας και συγκροτημένων δράσεων από την τοπική κοινωνία γύρω από θέματα δημόσιας ψυχικής υγείας και κοινωνικού αποκλεισμού, είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι οι Κυκλάδες κατά τους χειμερινούς μήνες σε αντίθεση με τον κοσμικό και γοητευτικό θερινό χαρακτήρα τους είναι κυριολεκτικά αποκομμένες από την Ηπειρωτική χώρα. Οι δυσκολίες πρόσβασης και η έλλειψη ενός επαρκώς οργανωμένου επικοινωνιακού δικτύου επιτείνουν την ανασφάλεια των κατοίκων και ενισχύουν μηχανισμούς εσωστρέφειας, φαινομενικής αυτάρκειας και ορισμένες φορές έξαρση τοπικιστικών στάσεων και ανταγωνισμού απέναντι στα άλλα νησιά του Νομού. Κατά συνέπεια βασική προϋπόθεση για οποιαδήποτε κοινοτική εργασία και σχεδιασμό κοινοτικής παρέμβασης είναι το «εθνοψυχιατρικό διάβημα», η συστηματική και σε βάθος παρατήρηση, αποκωδικοποίηση και μελέτη της τοπικής ιδιαιτερότητας κάθε νησιού (μετανάστες, καθολικές κοινότητες, ευπαθείς ομάδες κλπ), η εθνολογική και ανθρωπολογική προσέγγιση των κοινοτήτων του, η μελέτη των κωδίκων επικοινωνίας και της δυναμικής που διαμορφώνουν σε τελική ανάλυση τα αιτήματα των κατοίκων για συμβουλευτική, θεραπεία, φροντίδα, πρόληψη (Στυλιανουδη & Στυλιανίδης, υπό δημοσίευση). Εξάλλου κάθε κοινοτική παρέμβαση πρέπει να στηρίζεται σε μια σταδιακή ανάπτυξη κουλτούρας δικτύου (Στυλιανίδης και Χονδρός, 2004) και κοινωνικής διαμεσολάβησης (Jameson, 2002).
Η μεθοδολογία εργασίας της διακλαδικής ομάδας συνίσταται μεταξύ άλλων στην ανάδειξη συνδέσεων μεταξύ ξεχωριστών τομέων της δημόσιας ζωής κάθε νησιού, την προσπάθεια νοηματοδότησης των έκδηλων και λανθανόντων κωδίκων επικοινωνίας της κοινότητας, την ανάδειξη και ενεργοποίηση «άδηλων» κοινοτικών πόρων.
Θα αναφερθούμε συνοπτικά στις δράσεις που έχουν πραγματοποιηθεί από την έναρξη λειτουργίας των ΚΜΨΥ μέχρι σήμερα, βάσει των παρακάτω αξόνων: κλινικό-θεραπευτικό επίπεδο, κοινοτικές δράσεις, έρευνα, κινητοποίηση κοινοτικών πόρων.

2.1 Δράσεις σε κλινικό-θεραπευτικό επίπεδο

Ο κύριος όγκος των περιστατικών που εξυπηρετούνται από τις ΚΜΨΥ παραπέμπεται από τους ιατρούς των Κέντρων Υγείας, εφόσον βασικός στόχος της λειτουργίας των ΚΜΨΥ είναι η καλή διασύνδεση με την ΠΦΥ και κατ’ επέκταση με τους κοινωνικούς φορείς του κάθε νησιού. Παραπομπές γίνονται επίσης από Κοινωνικούς Λειτουργούς της Πρόνοιας, το πρόγραμμα Βοήθεια στο Σπίτι, τους Κοινωνικούς Λειτουργούς των Κέντρων Υγείας, από Ειδικά Κέντρα για Άτομα με Ειδικές Ανάγκες, φορείς πρόληψης χρήσης ουσιών π.χ. ΘΗΣΕΑΣ, από ιδιώτες ιατρούς και ιδιωτικά ιατρικά κέντρα κι από εκπαιδευτικούς φορείς.
Από την έναρξη λειτουργίας των ΚΜΨΥ έχουν παρακολουθηθεί (συμπεριλαμβανομένων των περιστατικών που παρακολουθούνται έως σήμερα) 2.703 περιστατικά (2.001 περιστατικά στις ΒΑ Κυκλάδες και 702 περιστατικά στις Δ Κυκλάδες, 2153 ενήλικοι και 550 παιδιά (Πίνακας 1). Οι συχνότερες διαταραχές στους ενήλικες είναι οι συναισθηματικές και αγχώδεις διαταραχές, ενώ αρκετά συχνές είναι και οι περιπτώσεις σχιζοφρένειας και οργανικών ψυχοσυνδρόμων. Σε παιδιά και εφήβους τα συχνότερα προβλήματα για τα οποία απευθύνονται σε ειδικό των ΚΜΨΥ είναι οι διαταραχές υπερκινητικού τύπου, μαθησιακά προβλήματα και προβλήματα συμπεριφοράς. Πολλά από τα περιστατικά που εξυπηρετούνται δεν έχουν επισκεφθεί στο παρελθόν ειδικό ψυχικής υγείας, λόγω της δυσκολίας μετακίνησης και της έλλειψης υπηρεσιών ψυχικής υγείας στα νησιά, παρόλο που τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν κρίνονται σοβαρά και χρόνια σε αρκετές περιπτώσεις.

Πίνακας 1. Αριθμός περιστατικών από την έναρξη λειτουργίας των ΚΜΨΥ
Αριθμός περιστατικών
ΚΜΨΥ ΒΑ Κυκλάδων
ΚΜΨΥ Δ Κυκλάδων
Σύνολο
Ενήλικοι
1621
525
2153
Παιδιά, έφηβοι
380
177
550
Σύνολο
2001
702
2703
Όσον αφορά στις θεραπευτικές πράξεις (συνεδρίες διάγνωσης, θεραπευτικής αντιμετώπισης, κατ’ οίκον επισκέψεις), έχουν γίνει συνολικά 17.805 συνεδρίες (12.132 για τις ΒΑ Κυκλάδες και 5.673 για τις Δ Κυκλάδες).
Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι ο αριθμός των νέων περιστατικών και των θεραπευτικών πράξεων αυξάνονται με την πάροδο του χρόνου ιδιαίτερα στα μεγαλύτερα νησιά. Η αύξηση των αιτημάτων και αντίστοιχα των κλινικών και κοινοτικών δράσεων οφείλεται στη συστηματική εργασία των ειδικών ψυχικής υγείας των Κλιμακίων στην κοινότητα, την καλή διασύνδεση με τα Κέντρα Υγείας και τους ιδιώτες ιατρούς του κάθε νησιού, την καλή διασύνδεση με τους κοινωνικούς φορείς, τους συλλόγους, την τοπική αυτοδιοίκηση, την προβολή του έργου της ΚΜΨΥ στον τοπικό τύπο, την οργάνωση ενημερωτικών ημερίδων κλπ. Για παράδειγμα ενδεικτικά αναφέρουμε ότι στην Πάρο το σύνολο των θεραπευτικών πράξεων στο β’ εξάμηνο του 2005 ήταν 397, ενώ στο α’ εξάμηνο του 2006 πραγματοποιήθηκαν 566 θεραπευτικές πράξεις. Διπλασιάστηκε επίσης και ο αριθμός των νέων περιστατικών (110 περιστατικά στο α’ εξάμηνο 2006, 516 περιστατικά από την έναρξη λειτουργίας του Κλιμακίου).


Διάγραμμα1. Συγκριτικά στοιχεία αριθμού θεραπευτικών πράξεων
β’ εξαμήνου ’05 – α’ εξαμήνου ’06 στην Πάρο




2.2 Κοινοτικές δράσεις

Σε όλα τα νησιά που προσφέρονται υπηρεσίες από τις δυο ΚΜΨΥ ΒΑ και Δ Κυκλάδων (Ε.Π.Α.Ψ.Υ.) έχουν πραγματοποιηθεί και προγραμματίζονται δράσεις στην κοινότητα (κάθε κλιμάκιο επεξεργάζεται ένα ετήσιο σχέδιο κοινοτικής δράσης για κάθε νησί). Στόχος των δράσεων αυτών είναι η αγωγή και προαγωγή ψυχικής υγείας, η ενημέρωση για τη λειτουργία και το έργο της ΚΜΨΥ, η εκπαίδευση επαγγελματιών σε θέματα ψυχικής υγείας, η διασύνδεση με την ΠΦΥ, τους κοινωνικούς φορείς κάθε νησιού, την τοπική αυτοδιοίκηση. Οι δράσεις αυτές (Πίνακες 2 και 3) σε γενικές γραμμές περιλαμβάνουν ημερίδες-ανοικτές εκδηλώσεις που απευθύνονται στους κατοίκους του κάθε νησιού με θέματα ενημερωτικού χαρακτήρα για την ψυχική υγεία παιδιών, εφήβων και ενηλίκων, ομιλίες ή ομάδες με θεωρητικό και βιωματικό χαρακτήρα σε συλλόγους (π.χ. σύλλογοι γυναικών, πολιτιστικοί σύλλογοι), σε συγκεκριμένες ομάδες πληθυσμού π.χ. Τρίτη ηλικία (ΚΑΠΗ, ΚΗΦΗ), μαθητές και γονείς (σχολεία), άτομα με σωματικές ασθένειες ή αναπηρίες κ.α. Επιπρόσθετα πραγματοποιούνται δράσεις για την ενημέρωση και εκπαίδευση συγκεκριμένων επαγγελματιών στην κοινότητα: ομάδες εκπαιδευτικών για ενημέρωση σε βασικά θέματα ψυχοπαθολογίας παιδιών και εφήβων, θέματα χειρισμού προβλημάτων συμπεριφοράς κλπ, ομιλίες σε γενικούς ιατρούς για θέματα χειρισμού ψυχιατρικών περιστατικών (π.χ. αναγνωρισιμότητα, χειρισμός επειγόντων ψυχιατρικών περιστατικών, ψυχοφαρμακολογία), εκπαίδευση αστυνομικών σε θέματα χειρισμού δύσκολων περιστατικών σε περιπτώσεις εισαγγελικών εντολών, ομάδες ιερέων για ενημέρωση σε βασικά θέματα ψυχικής υγείας. Επιπλέον στις κοινοτικές δράσεις περιλαμβάνονται οι θεσμικές συναντήσεις που γίνονται τακτικά με άλλους φορείς (π.χ. Βοήθεια στο Σπίτι, Πρόνοια, Κέντρο Υγείας) με στόχο την καλύτερη διασύνδεση και τη συνεργασία για αντιμετώπιση περιστατικών. Τέλος δημοσιεύονται ενημερωτικά άρθρα για θέματα ψυχικής υγείας στον τοπικό τύπο (περισσότερες από 100 δημοσιεύσεις από την έναρξη λειτουργίας των ΚΜΨΥ). Τέλος είναι σημαντικό να αναφερθεί επίσης ότι έχει πραγματοποιηθεί σε συνεργασία με τη Μονάδα Υποστήριξης & Παρακολούθησης Έργου «Ψυχαργώς Β Φάση » ημερίδα με θέμα «Κινητές Μονάδες Ψυχικής Υγείας: Εμπειρία από την Ελλάδα και το εξωτερικό» (Αθήνα, 2005).








Πίνακας 2. Παραδείγματα κοινοτικών δράσεων από την ΚΜΨΥ Δ Κυκλάδων

§ Ομιλίες σε σχολεία με θέμα «Μαθησιακές δυσκολίες και πώς αντιμετωπίζονται» στα νησιά Μήλο, Σίφνο και Κύθνο
§ Ημερίδα με θέμα «Η εφηβεία ως περίοδος κρίσης στην φυσιολογική ανάπτυξη του παιδιού» στη Σίφνο
§ Ομιλίες με θέμα «Κατάθλιψη: Πώς εκδηλώνεται στα διάφορα στάδια της ζωής μας» στη Σίφνο, Σέριφο, Κέα
§ Ομιλίες με θέμα: «Ψυχολογική γέννηση και εξέλιξη του παιδιού από την γέννηση ως την εφηβεία» στη Μήλο, Κύθνο, Κέα
§ Ομιλίες με θέμα «Βασικά θέματα Ψυχικής υγείας και Στίγμα» στη Μήλο και Κύθνο
§ Ημερίδα με θέμα «Παππούδες και εγγόνια: μια σχέση πολύ σημαντική» στη Μήλο
§ Ημερίδα με θέμα «Η συμβολή της επαγγελματικής συμβουλευτικής και προσανατολισμού στην επαγγελματική ανάπτυξη των μαθητών» στη Μήλο
§ Σεμινάρια σε εκπαιδευτικούς με θέμα «Η σχολική αποτυχία ως σύμπτωμα» στη Μήλο
§ Σεμινάρια σε ιατρούς στη Μήλο με θέματα που αφορούν την αναγνωρισιμότητα των ψυχιατρικών διαταραχών παιδιών και ενηλίκων

Πίνακας 3 . Παραδείγματα κοινοτικών δράσεων από την ΚΜΨΥ ΒΑ Κυκλάδων

§ Ημερίδα με θέμα «Προαγωγή Ψυχικής Υγείας» στην Άνδρο
§ Ημερίδα με θέμα «Επικοινωνία και Έφηβος» στην Άνδρο
§ Ημερίδα με θέμα «Ψυχική Υγεία και Γυναίκα» στη Μύκονο
§ Ομιλίες με θέματα σχετικά με «εφηβεία και επικοινωνία στην οικογένεια» στην Τήνο
§ Ομιλία στους ιερείς της Τήνου με θέμα «Ψυχική υγεία και οικογένεια»
§ Ημερίδα με θέμα «Μεγαλώνοντας παιδιά σε ένα κόσμο που αλλάζει» στην Τήνο
§ Ημερίδα με θέμα «Ψυχική Υγεία, Τι μας απασχολεί περισσότερο! Ενημερωθείτε, Συμμετάσχετε, Ρωτήστε!» στην Τήνο
§ Ημερίδα με θέμα «Καινοτόμες Δράσεις: Η ανάπτυξη και λειτουργία της Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας Β.Α Κυκλάδων» στη Σύρο
§ Ημερίδες με θέμα «Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας και Ψυχικές διαταραχές» στη Σύρο (σε συνεργασία με ΔΥΠΕ και ΕΛΕΓΕΙΑ)
§ Εκπαιδευτικά σεμινάρια με θέμα «Ευαισθητοποίηση στις θεραπευτικές προσεγγίσεις των γονέων και της οικογένειας» στη Σύρο
§ Ημερίδα με θέμα «Παιδιά, Έφηβοι και Ψυχική Υγεία» στην Αντίπαρο
§ Ομιλίες με θέμα «Μεγαλώνοντας καλά: Θέματα Ψυχικής Υγείας στην Τρίτη Ηλικία» στην Πάρο και Σύρο
§ Σεμινάρια στους ιατρούς με θέματα σχετικά με την αναγνωρισιμότητα των ψυχικών διαταραχών και τη διαχείριση επειγόντων ψυχιατρικών περιστατικών στην Πάρο


2.3 Ερευνητικές δράσεις

Ένας βασικός στόχος του έργου των ΚΜΨΥ είναι και η ερευνητική δραστηριότητα για την εκτίμηση των αναγκών σε κάθε κοινότητα, την αξιολόγηση των υπηρεσιών που παρέχονται και κατά συνέπεια τη βελτίωση των δράσεων. Ο όγκος της κλινικής και κοινοτικής εργασίας συχνά καθιστά αρκετά δύσκολη την ενασχόληση των επαγγελματιών ψυχικής υγείας με την έρευνα. Ωστόσο, έχουν γίνει κάποιες σημαντικές ερευνητικές εργασίες που θα αναφερθούν συνοπτικά στη συνέχεια.
Κατά τη διάρκεια του δεύτερου χρόνου λειτουργίας των ΚΜΨΥ πραγματοποιήθηκε πιλοτική μελέτη για την εκτίμηση της ικανοποίησης των ασθενών και των συγγενών τους από τις υπηρεσίες των Κινητών Μονάδων ΒΑ και Δ Κυκλάδων. Χρησιμοποιήθηκε η Κλίμακα Ικανοποίησης Ασθενών/Συγγενών από τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας (Verona Service Satisfaction Scale-VSSS, Ruggeri M & Dall’ Angola R., 1993), η οποία συμπληρώθηκε από τυχαίο δείγμα 126 ατόμων. Το μεγαλύτερο ποσοστό των ερωτηθέντων αξιολόγησαν ως αρκετά ικανοποιητική την αποτελεσματικότητα της υπηρεσίας στην αντιμετώπιση των αιτημάτων τους, καθώς και την ικανότητα και συμπεριφορά του προσωπικού (ψυχιάτρων, ψυχολόγων, κοινωνικών λειτουργών, γραμματείας). Δυσαρέσκεια εκφράστηκε ως προς την ακύρωση συνεδριών λόγω προβλημάτων στη μετακίνηση των θεραπευτών (δυσχέρειες στην προσβασιμότητα των νησιών λόγω καιρικών συνθηκών τους χειμερινούς μήνες).
Επιπρόσθετα το Κλιμάκιο της Άνδρου συμμετείχε στο ερευνητικό πρόγραμμα «Μπορώ να Λύσω το Πρόβλημα» του Πανεπιστημίου Αιγαίου (Χίου Β και συν., 2005). Πρόκειται για την αξιολόγηση ενός προγράμματος προαγωγής ψυχικής υγείας που εφαρμόστηκε σε νηπιαγωγεία της Άνδρου, της Ρόδου και της Μυτιλήνης. Το ερευνητικό δείγμα αποτέλεσαν συνολικά 151 παιδιά. Τα αποτελέσματα της μελέτης έδειξαν θετική επίδραση του προγράμματος στη βελτίωση των γνωστικών δεξιοτήτων των νηπίων.
Επιπλέον έχουν πραγματοποιηθεί αρκετές περιγραφικές μελέτες (Παντελίδου και συν. 2006, Κατιδένιου και συν 2006, Κοζαδίνος και συν 2006, Σταυρογιαννόπουλος και συν 2006), που αφορούν τους εξυπηρετούμενους από τις ΚΜΨΥ (ψυχοκοινωνικό προφίλ ασθενών, αξιολόγηση αιτημάτων και παραπομπών, επιπολασμός συγκεκριμένων διαταραχών π.χ. ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή στις Δυτικές Κυκλάδες).

Τέλος ετοιμάζεται ένα μεγάλης εμβέλειας διακρατικό ερευνητικό πρόγραμμα που έχει κατατεθεί προκειμένου να χρηματοδοτηθεί από το Τμήμα Έρευνας της ΕΕ (Specific Measures in Support of International Cooperation – INCO, Specific Support Actions, FP6), σε συνεργασία με την Κλινική Κοινωνικής Ιατρικής του Πανεπιστημίου της Κρήτης που έχει αναλάβει και το συντονισμό, και το Τμήμα Κοινωνικής Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου της Μπολόνια, με συμμετέχοντες φορείς επίσης από την Τουρκία και το Λίβανο. Βασικός στόχος του προγράμματος θα είναι η αποτελεσματική διασύνδεση της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας με τις υπηρεσίες Ψυχικής Υγείας, μέσα από μια ιατρο-κοινωνικοανθρωπολογική προσέγγιση, με τη χρήση ποιοτικών και ποσοτικών μεθόδων. Το πρόγραμμα αυτό θα εφαρμοστεί επιλεκτικά και σε ορισμένα από τα νησιά που εξυπηρετούν οι ΚΜΨΥ.


2.4 Συνεργασία με τοπική αυτοδιοίκηση-κινητοποίηση τοπικών πόρων

Εξαιτίας των περικοπών στη χρηματοδότηση από το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, τους τελευταίους μήνες τέθηκε σοβαρό πρόβλημα που έθετε σε κίνδυνο την ομαλή λειτουργία των Κλιμακίων των δυο Κινητών Μονάδων με σοβαρό αντίκτυπο κυρίως στο μεγάλο αριθμό εξυπηρετούμενων. Μετά από πολλές προσπάθειες των εργαζομένων στα Κλιμάκια και γενικότερα των στελεχών της ΕΠΑΨΥ, μέσα από συστηματική ευαισθητοποίηση των τοπικών κοινωνιών και θεσμικές-πολιτικές παρεμβάσεις, οι τοπικοί φορείς στα περισσότερα νησιά ανέλαβαν την οικονομική στήριξη των Κλιμακίων με την κάλυψη κυρίως δαπανών διαμονής και μετακίνησης. Η κίνηση αυτή ανέδειξε τη σημασία των υπηρεσιών που παρέχονται για τις τοπικές κοινότητες, την κατανόηση ότι η υγειονομική θωράκιση των νησιών αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής ανάπτυξης και την ήδη υπάρχουσα καλή διασύνδεση με την τοπική αυτοδιοίκηση και τους λοιπούς φορείς των νησιών. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι σχεδόν σε όλα τα νησιά που καλύπτονται από την ΚΜΨΥ Δ Κυκλάδων παρέχεται δωρεάν διαμονή από τους Δήμους. Στις ΒΑ Κυκλάδες στην Τήνο και στην Πάρο καλύπτονται τα έξοδα διαμονής και μετακίνησης από τους Δήμους και την Εκκλησία, στη Μύκονο ο Φιλανθρωπικό Σύλλογος Μυκονιάτικη Αλληλεγγύη καλύπτει επίσης τα λειτουργικά έξοδα του Κλιμακίου, και τέλος στην Άνδρο δίνεται οικονομική στήριξη για διαμονή και μετακίνηση στο νησί από το Επαρχείο και τους Δήμους.

3. ΣΥΖΗΤΗΣΗ

Παρά τη σημασία και το μεγάλο όγκο των δράσεων των ΚΜΨΥ στις ΒΑ και Δ Κυκλάδες, το έργο και η εύρυθμη λειτουργία τους συχνά παρακωλύεται από δυσκολίες και αντιστάσεις τόσο εξωτερικές όσο και εσωτερικές. Όσον αφορά τις δυσκολίες εξωτερικής φύσεως, αυτές αναφέρονται στο γενικότερο πρόβλημα ανάπτυξης κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε κάθε κοινότητα λόγω του στίγματος, της προκατάληψης, του κοινωνικού αποκλεισμού, της άγνοιας, αλλά και της καχυποψίας των τοπικών κοινωνιών για τη συνέχεια των δράσεων (που ενισχύεται από παραδείγματα δράσεων αποσπασματικού χαρακτήρα άλλων ιατρικών προγραμμάτων ΜΚΟ ή εθελοντών). Επίσης η έλλειψη επαρκούς χρηματοδότησης οδηγεί συχνά στην αποδόμηση ή συρρίκνωση των δράσεων και την απογοήτευση τόσο των τοπικών κοινωνιών όσο και των εργαζομένων στα Κλιμάκια των Κινητών Μονάδων. Άλλο πρόβλημα αποτελεί ο διοικητικός και θεσμικός κατακερματισμός του νησιωτικού συμπλέγματος που ενισχύει την αδυναμία εκπόνησης ενιαίας κοινωνικής πολιτικής και τον ανταγωνισμό. Οι δυσκολίες εσωτερικής φύσεως αφορούν κυρίως το βαθμό πολυπλοκότητας των δράσεων σε κάθε νησί, την εξουθένωση των επαγγελματιών λόγω των πολλαπλών δυσκολιών που σχετίζονται με τη φύση της εργασίας στις ΚΜΨΥ (συχνές μετακινήσεις, μεγάλος όγκος περιστατικών, καθυστερήσεις στους μισθούς λόγω των προβλημάτων στη χρηματοδότηση κλπ), τη δυσκολία συνεχούς εποπτείας και συντονισμού των Κλιμακίων, την απειλή αναστολής των δράσεων λόγω της μείωσης στη χρηματοδότηση παρά τις πιέσεις από τα αιτήματα των τοπικών κοινωνιών και την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας.
Για τη βελτίωση των υπηρεσιών που παρέχονται και την αντιμετώπιση ορισμένων δυσκολιών που προκύπτουν είναι σημαντικό μελλοντικά να υλοποιηθούν μελέτες για το cost-effectiveness των δράσεων των Κινητών Μονάδων σε σχέση με άλλες σταθερές δομές ψυχικής υγείας στο νησιωτικό σύμπλεγμα, ενώ χρειάζεται επίσης να γίνει τυποποίηση των διαδικασιών βάσει πρότυπου συστήματος διασφάλισης ποιότητας ISO 9001: 2000. Επιπλέον, είναι αναγκαίο να αναπτυχθούν ερευνητικές δράσεις με κλινικό και κοινωνικο-ανθρωπολογικό χαρακτήρα (παράγοντες που επηρεάζουν τη διαμόρφωση των αιτημάτων και τη συμπεριφορά αναζήτησης βοήθειας, εθνοψυχιατρικές μελέτες κλπ).
Τελειώνοντας, θα θέλαμε να τονίσουμε ότι η συζήτηση των δεδομένων που παρουσιάστηκαν ίσως επιτρέψει ένα δημιουργικό διάλογο για τον ευρύτερο ρόλο μιας ΜΚΟ στην ψυχιατρική μεταρρύθμιση και την προαγωγή καινοτομιών στο χώρο της ψυχικής υγείας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ


Jameson F. (2002). The Political Unconscious Narrative as a socially symbolic act. London, Routledge Classics

Κατιδένιου Α, Καρυώτη Μ, Πράπα Δ, Σταυρογιαννόπουλος Μ, Θέμελη Β, Παντελιδου Σ, Χονδρός Π, Στυλιανίδης Σ. (2006). Ψυχοκοινωνικό Προφίλ Περιστατικών ΚΜΨΥ.Πρακτικά 19ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Ψυχιατρικής, Αθήνα

Κοζαδίνος Ε, Βελητσιάνου Α, Γαλανού Σ, Διαμάντη Α, Κατσαρού Ε, Μανσόλα Μ, Μεϊντάνη Λ, Μπουμπούλη Α, Σπυροπούλου Μ, Φερεντίνος Π. (2006). Αξιολόγηση των αιτημάτων προς την Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας ΒΑ Κυκλάδων στη Σύρο (ΕΠΑΨΥ). Πρακτικά 19ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Ψυχιατρικής, Αθήνα

Mechanic D. (2001). The Scientific Foundations of Community Psychiatry, In. Thornicroft G., et Szmukler G. (eds.), Textbook of Community Psychiatry. New York: Oxford University Press, pp. 41-52.


Παντελίδου Σ, Βαλσάμου Ε, Μανωλέσου Σ, Στουρνάρας Α, Στυλιανίδης Σ. (2006). Θεραπευτικές δράσεις ΚΜΨΥ ΒΑ Κυκλάδων (ΕΠΑΨΥ) στην Πάρο και Αντίπαρο. Πρακτικά 19ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Ψυχιατρικής, Αθήνα

Ruggeri M. & Dall’Agnola R. (1993). ‘The development and use of the Verona Expectations for Care Scale (VECS) and the Verona Service Satisfaction (VSSS) for measuring expectations and satisfaction with community-based psychiatric services in patients, relatives and professionals’. Psychological Medicine, 23, 511-523

Σταυρογιαννόπουλος Μ, Καραμήτσιου Ε, Καλκαβούρα Μ, Καρυώτη Μ. (2006). Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και ο επιπολασμός στον κλινικό πληθυσμό της Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας των Δυτικών Κυκλάδων. Πρακτικά 19ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Ψυχιατρικής, Αθήνα

Στυλιανίδης Σ. & Χονδρός Π. (2004).’Τοπική ανάπτυξη και ψυχιατρική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα: προϋποθέσεις για τη συγκρότηση ενός νέου παραδείγματος συνεργασίας’. Τετράδια Ψυχιατρικής, 2004, 85: 97-103

Στυλιανούδη Μ.Γ. – Στυλιανίδης Σ. Ανθρωπολογία και Ψυχιατρική: Η Εμπειρία της Εύβοιας, Ελληνικά Γράμματα, υπό δημοσίευση

Tansella M., Thornicroft G. (2001). The Principles Underlying Community Care, In. Thornicroft G., et Szmukler G. (eds.), Textbook of Community Psychiatry. New York: Oxford University Press, pp. 155-165.

Xίου B, Ζήση A, Ξανθάκου Γ, Καϊλα Μ. (2005). ‘H Προαγωγή Ψυχικής Υγείας ως εκπαιδευτικό εργαλείο σε νηπιαγωγεία: Η περίπτωση του προγράμματος «Μπορώ να Λύσω το Πρόβλημα»’. Θέματα Ειδικής Αγωγής, 31, 29-38

[1] Αν. Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, Τμήμα Ψυχολογίας, Πρόεδρος Ε.Π.Α.Ψ.Υ.
[2] Κλινική Ψυχολόγος MSc, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας ΒΑ Κυκλάδων
[3] Όλα τα μέλη της θεραπευτικής ομάδας της ΚΜΨΥ ΒΑ Κυκλάδων
[4] Όλα τα μέλη της θεραπευτικής ομάδας της ΚΜΨΥ Δ Κυκλάδων

Το μετέωρο βήμα της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην Ελλάδα

Το μετέωρο βήμα της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην Ελλάδα:
Μία διαχρονική προσέγγιση με επίκαιρα ερωτήματα.

Σ. Στυλιανίδης[1] – Ν. Θεοχαράκης[2] – Π. Χ. Χονδρός[3]

Εισαγωγή
Οι προσπάθειες, σε τοπικό και εθνικό επίπεδο, για την μεταρρύθμιση του συστήματος υπηρεσιών ψυχικής υγείας και του τρόπου που παρέχεται η ψυχιατρική φροντίδα, συνεχίζονται με συστηματικό τρόπο για περισσότερα από είκοσι έτη στη χώρα μας. Η ανάγκη για καταγραφή, παρουσίαση και αναστοχασμό της διαδρομής αυτής γίνεται όλο και πιο επιτακτική (Hoff, 2001). Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να εξετάσουμε με ποιους τρόπους και για ποιους λόγους η διαχρονική προσέγγιση και η χρήση ιστορικών αναφορών μπορεί να συμβάλλει στην κριτική ανασκόπηση και την ερμηνευτική προσέγγιση της διαδικασίας και των αποτελεσμάτων του μεταρρυθμιστικού εγχειρήματος. Με ποιο τρόπο οι ιστορικές αναφορές μπορούν να αποτελέσουν μέρος της κατανόησης και αξιολόγησης της μεταρρύθμισης, σε συμπληρωματικότητα με σχετικούς δείκτες με την επίτευξη των στόχων και την λειτουργία του συστήματος ψυχιατρικών υπηρεσιών, με κοινωνιολογικές και ανθρωπολογικές ερμηνείες και προσεγγίσεις; Μέσα από ποια διαδικασία μπορεί να διερωτηθούμε, όχι μόνο πόσες νέες δομές και προγράμματα δημιουργήθηκαν, αλλά σε ποιο πλαίσιο και με ποιες υποκειμενικές αντιλήψεις λειτουργούν, πού και πώς μπορεί να συναντήσουν το κοινωνικό αίτημα για ψυχιατρική φροντίδα, σε συνάρτηση με το πλέγμα των σημασιών και νοημάτων που το καθορίζουν.

Ο προβληματισμός έγκειται στο ότι οι ιστορικές αναφορές συχνά δεν αξιοποιούνται στο βαθμό που πρέπει (Βασλαματζής, 1983). Οι ιστορικές προσεγγίσεις είτε για την ψυχιατρική ως επιστημονικό κλάδο, είτε για την μεταρρύθμιση ενός παραδοσιακό συστήματος υγείας, τις περισσότερες φορές έχουν ως σκοπό την «ομαλή» εισαγωγή στο πεδίο: συχνά χαρακτηρίζονται από την τάση να παρουσιάζουν την εξέλιξη στο συγκεκριμένο πεδίο ως μία γραμμική διαδικασία, από την «άγνοια» και το «σκοτάδι» δηλαδή προς την κατάκτηση της επιστημονικής γνώσης. Είναι άραγε έτσι για την πολυπλοκότητα του μεταρρυθμιστικού διαβήματος απέναντι στην ιστορική νοηματοδότηση; Διαπιστώνουμε ένα έλλειμμα αναστοχασμού και συχνά αποφεύγουμε να αναφερθούμε στις σκοτεινές ιστορικές στιγμές του χώρου αυτού, σε περιόδους που οι θεωρίες και οι πρακτικές, όχι απλά δεν εξυπηρετούσαν το κοινωνικό σύνολο, αλλά προκαλούσαν μέγιστα δεινά. Θα μπορούσαμε να τις περιγράψουμε ως «ρομαντικές» και «πανηγυρικές», καθώς διαφαίνεται η ανάγκη να παρουσιάσουν μία θετική εικόνα για τους εμπλεκόμενους σ’ αυτή. Η υπόθεση μας δε στηρίζεται σε μία ισοπεδωτική κριτική για το όλο μεταρρυθμιστικό εγχείρημα, ούτε σ’ ένα ατέρμονο σχετικισμό, αλλά στη θέση ότι με μια νηφάλια απόσταση από ιδεολογικές παραμορφώσεις της πραγματικότητας, αναγνωρίζουμε ότι διαφορετικές μορφές και επίπεδα ανάλυσης, προκειμένου να νοηματοδοτηθούν με επάρκεια. Αυτή η θέση ίσως αντανακλά την θέση του Foucault (1980) σχετικά με την υπέρβαση του «εκβιασμού» να είμαστε υπέρ ή κατά της Αναγέννησης. Επομένως κατανοούμε ότι οι ιστορικές αναφορές δεν πρέπει να στοχεύουν απλώς στο να παρέχουν μία στατική εικόνα του παρελθόντος, αλλά στο να μας βοηθούν να ερμηνεύσουμε το παρόν και να αντλήσουμε στοιχεία που θα μας βοηθήσουν να προχωρήσουμε στο μέλλον. Η κριτική της μεταρρύθμισης στο χώρο της ψυχιατρικής και των υπηρεσιών καθίσταται ακόμα πιο δύσκολη εάν αναλογιστούμε ότι η ψυχιατρική αποτελεί την ειδικότητα της ιατρικής που έχει ασκήσει κριτική στον εαυτό της περισσότερο από κάθε άλλη. Το ερώτημα που τίθεται εδώ, μέσα από το μωσαϊκό των σύγχρονων μεταμορφώσεων της ψυχιατρικής είναι το εξής: «τι δικαίωμα έχουμε ως ιστορικοί της ψυχιατρικής ή ως εμπλεκόμενοι στην μεταρρύθμιση να επιβάλλουμε σε άλλους ερμηνείες για τις εμπειρίες τους, που μπορεί να βρίσκονται σε σύγκρουση με την κατανόηση του;» (Bracken, Thomas, 2005).

Μπορεί λοιπόν, η ιστορία να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο στην λήψη αποφάσεων στην άσκηση του κλινικού έργου, το σχεδιασμό πολιτικής ψυχικής υγείας και την οργάνωση των ψυχιατρικών υπηρεσιών; Οι αντιφατικές διακλαδώσεις στην ιστορική πορεία, η αυτό-ομοιότητα συνθηκών και αντιλήψεων σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, η φαινομενική ευθύγραμμη εξέλιξη μπορούν να μας προσφέρουν γνώσεις σχετικά με το ποιος και τι διαμορφώνει τα πρότυπα και τους σταθερότυπους ανάπτυξης του χώρου και προώθησης των πολιτικών και πρακτικών του;

Στο άρθρο αυτό θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε τις συνδέσεις μεταξύ διαχρονικής προσέγγισης και επίκαιρου προβληματισμού σχετικά με την έκβαση του μεταρρυθμιστικού ψυχιατρικού διαβήματος στη χώρα μας και να θέσουμε ένα νέο κύκλο ερωτημάτων που αναφύονται από αυτές τις συνδέσεις (με επίκεντρο την Ιστορία ως ζώσα ερμηνευτική ύλη της συγχρονίας).

Ο Ψυχιατρικός χώρος ως το μακροκοινωνικό περιβάλλον της μεταρρύθμισης
Είναι γενικά παραδεκτό σήμερα ότι η ψυχιατρική χαρακτηρίζεται από μια κρίση ταυτότητας στο βαθμό που βρίσκεται στο σταυροδρόμι των διαφορετικών επιστημών και των ιδεολογιών που επιδρούν τόσο στην θεωρία όσο και στην πρακτική άσκησή της (Στυλιανίδης, 2006). Η εξέλιξη της ψυχιατρικής συνδέεται εμφανώς με την πολιτική, ανθρωπολογική, επιστημονική και κοινωνιολογική εξέλιξη κάθε κοινωνίας. Δηλαδή την αντίληψή της για τον άνθρωπο, για τις ελευθερίες του, για τα εμπόδια άσκησης των δημοκρατικών δικαιωμάτων του ως πολίτη, για την κυρίαρχη στάση της κοινωνίας απέναντι στην ανθρώπινη ευτυχία και οδύνη, ατομική και συλλογική.

Διανύουμε μια ιστορική περίοδο που οι δυτικές κοινωνίες συνειδητοποιούν την έκρηξη των δαπανών για την υγεία, δημόσια και ιδιωτική, και απαιτείται από την Ψυχιατρική η τεκμηρίωση της αποτελεσματικότητας της, συχνά διαμέσου της εφαρμογής των κριτηρίων άσκησης της βασιζόμενης επί ενδείξεων Ιατρικής (Evidence based Medicine), χωρίς καμιά επιστημολογική, διαχειριστική, κλινική προετοιμασία και ανάπτυξη κριτικού λόγου. Η άρνηση ή η εύλογα κριτική τοποθέτηση από την πλευρά των επαγγελματιών ψυχικής υγείας απέναντι σε μια τέτοια λογική, ισοδυναμεί για τις αναπτυγμένες Δυτικές κοινωνίες με δραματική περικοπή των πόρων. Ταυτόχρονα η κατάρρευση του κράτους πρόνοιας, οι διαρθρωτικές δυσκολίες υποστήριξης της κοινωνικής συνοχής στο πλαίσιο της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας, δημιουργεί εκρηκτικά προβλήματα ανισοτήτων, νέες μορφές κοινωνικού αποκλεισμού, όχι μόνο ευπαθών ομάδων, αλλά και ευρύτερων στρωμάτων πληθυσμού που διαβιούν κάτω από το όριο της φτώχειας. Η διαφαινόμενη μετατροπή της ψυχικής οδύνης και των κοινωνικών ανισοτήτων σε αντικείμενο και πρόβλημα προς άμεση διαχείριση της ψυχιατρικής αναδεικνύει μια σαφή κοινωνική εντολή κοινωνικού ελέγχου σε ομάδες πολιτών που η κοινωνία και η πολιτική αδυνατούν (ή αρνούνται να επανεντάξουν κοινωνικά). Η διεύρυνση του χώρου της άσκησης της ψυχιατρικής, με παρεμβάσεις προληπτικού τύπου σε ευπαθείς ομάδες πληθυσμού, σε έναν ρευστό και εκτεταμένο χώρο της προαγωγής της ψυχικής υγείας αποτελεί μια ιστορική συνισταμένη της εποχής μας, αλλά και ένα κομβικό ηθικό πρόβλημα για τον τρόπο άσκησης της ψυχιατρικής σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον (Patel, Saraceno, Kleinman, 2006).

Την δεκαετία του 1960 υπήρχε μία ρωμαλέα αντίδραση ενάντια στην ιδρυματική ψυχιατρική από τους ψυχιάτρους και τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, που σε όσμωση με κινήματα ριζοσπαστικά και αριστερά, αμφισβητούσαν όχι μόνο την βία του «ολοκληρωτικού» ιδρύματος, αλλά και την ίδια την θεραπευτική συνιστώσα της ψυχιατρικής και την ύπαρξη της ψυχικής αρρώστιας. Η ψυχιατρική ταυτιζόταν με μηχανισμούς κρατικής καταστολής κάθε παρέκκλισης και αμφισβήτησης του status quo, σαν αιχμή του δόρατος με στόχο την ιδεολογική χειραγώγηση κάθε ρήξης με την κυρίαρχη καπιταλιστική πραγματικότητα, με την ακύρωση του λόγου του πάσχοντος υποκειμένου μέσα από την θετικιστική εφαρμογή του ιατρικού μοντέλου με έμφαση ταυτόχρονα στην ιδιαιτερότητα της ψυχιατρικής. Μία συμπύκνωση του κινήματος της αμφισβήτησης της ψυχιατρικής θα μπορούσε να διατυπωθεί ως εξής: «Τα ιδρύματα εμφανίζονται να είναι η αιτία της ψυχικής νόσου – όχι τα μέσα για να την εμπεριέχουν» (Hinshelwood, 2000). Αυτό που έχει ενδιαφέρον μέχρι σήμερα είναι ότι παρά την εξαιρετική μεγάλη πολυπλοκότητα περιγραφής και κατανόησης του ψυχοπαθολογικού φαινομένου και σε πείσμα αναγνώρισης των ορίων εφαρμογής της αποδόμησης του ασύλου και των νεο-ασυλικών λογικών στην κοινότητα, ορισμένοι κριτικοί ψυχίατροι ταυτίζουν ιδεολογικά, σε τελευταία ανάλυση, τον αποϊδρυματισμό και την κριτική του παραδοσιακού μοντέλου με την άρνηση αναγνώρισης της ύπαρξης της ψυχικής νόσου και τις σύγχρονες γνώσεις για την αποτελεσματική θεραπεία της. Η ιδεολογία ως όχημα «ψευδούς συνείδησης» (Μαρξ) ενισχύει τις αντιστάσεις εκείνων που στην ουσία αρνούνται να αναθεωρήσουν τις πολιτικές και θεωρητικές «προκαταλήψεις» τους (Jaspers) και να στοχαστούν γύρω από το πλαίσιο θεραπείας και τους μηχανισμούς νοηματοδότησης του πάσχοντος υποκειμένου στην ολότητα του.

Στοιχεία ιστορικής αναφοράς σχετικά με την αλλαγή του ψυχιατρικού παραδείγματος
Η ιστορική διαδρομή από την αρχαιότητα στον Μεσαίωνα και από την Αναγέννηση στην σημερινή εποχή μαρτυρά ριζικούς μετασχηματισμούς αντιλήψεων και στάσεων για την τρέλα, μια δαιδαλώδη τροχιά των κοινωνικών αναπαραστάσεων, με παλινδρόμηση και πρόοδο απέναντι στα θεμελιακά υπαρξιακά ερωτήματα που θέτει η ψυχιατρική διαταραχή. Φαίνεται δε ότι αυτοί οι διαρκείς μετασχηματισμοί και η ρευστότητα δεν έχουν καθόλου ολοκληρωθεί τόσο στις Δυτικές κοινωνίες όσο και στη χώρα μας, ως ιδιότυπος κοινωνικός σχηματισμός στο σταυροδρόμι Δύσης και Ανατολής. Αν αναλύσουμε εξαιρετικά σχηματικά αυτή την εξέλιξη μέσα από την ανάγνωση για παράδειγμα Γάλλων διανοητών όπως του Pinel για την δημιουργία της σύγχρονης ψυχιατρικής, του Foucault για την κοινωνιολογική ιστορία των θεσμών, του Lacan για την απόπειρα επανάγνωσης και ανασυγκρότησης της Φροϋδικής σκέψης, του Franz Fanon για την ριζοσπαστική κριτική του ενάντια στην αποικιοκρατία, του Edouard Zarifian, καθηγητή ψυχιατρικής στο Παρίσι για την εναργή ανάλυσή του σχετικά με τον εκρηκτικά αναπτυσσόμενο χώρο των νευρο-επιστημών, θα διαπιστώσουμε το εξής: ότι η εξέλιξη της ψυχιατρικής ακολούθησε, ακολουθεί και θα ακολουθεί με βεβαιότητα την εξέλιξη των στερεοτύπων, των προκαταλήψεων, των κοινωνικών αναπαραστάσεων της τρέλας και τους ιστορικούς και πολιτισμικούς κώδικες που συνοδεύουν την προσέγγισή τους.

Διαμέσου των αιώνων μέσα από την αλληλεπίδραση μεταβλητών παραμέτρων που παράγουν το ψυχοπαθολογικό φαινόμενο και μια από τις ακραίες εκφάνσεις του, την τρέλα και παρά τις αλλαγές που έχουν επέλθει που νομίζουμε ριζικές, με την πρόοδο της βασικής έρευνας και την μείωση της γοητείας και του ειδικού πολιτιστικού βάρους της ψυχανάλυσης, το ανθρωπολογικό ερώτημα παραμένει πάντοτε δραματικά επίκαιρο: είναι αυτό της θέσης της τρέλας και της σχέσης της με το ανθρώπινο ον. Ερώτημα που εξακολουθεί να αιωρείται παρά τον φαινομενικό και ίσως πρόσκαιρο, θρίαμβο του βιολογικού θετικισμού και τη «συρρίκνωση» της θέσης του πάσχοντος υποκειμένου κατά την άσκηση της ψυχιατρικής. Στον ελληνικό χώρο τους κλασσικούς χρόνους η αντίληψη για την ψυχική ασθένεια αποτελεί ένα μείγμα θεολογικών, φιλοσοφικών, και αντίστοιχα ορθολογικών στοιχείων (Θεοχαράκης, 2001).

Ο εγκλεισμός του ψυχικά ασθενή για πρώτη φορά εισάγεται από τους Νόμους του Πλάτωνα. Ένα ψυχικά άρρωστο άτομο ήταν δυνατό να καταδικαστεί από το Δικαστή σε φυλάκιση πέντε ετών με ρητή απαγόρευση των επαφών του με μέλη της κοινότητας. Στην πραγματικότητα στην αρχαία Αθήνα οι ψυχικά ασθενείς παρέμεναν στο σπίτι τους υπό την επίβλεψη των συγγενών τους οι οποίοι ετιμωρούντο αν παραμελούσαν ή τον εγκατέλειπαν (Πλουμπίδης 1981,1989, Μαδιανός 1994). Στην Ρωμαϊκή εποχή έχουμε και τα πρώτα νομικά θέματα για την ψυχική ασθένεια και τον ασθενή ενώ η διδασκαλία του Γαληνού επηρεάζει κάθε ιατρική πράξη (Ευτυχιάδης 1995).

Τον 3Ο αιώνα μ.Χ. ο Σωρανός ο Εφέσιος κι ο Αρεταίος αναπτύσσουν ανθρωπιστικές θέσεις περί την θεραπεία των ψυχικά πασχόντων, οι οποίοι εκείνη την περίοδο διέμεναν σε ειδικά δωμάτια με ησυχία χωρίς την επίσκεψη των συγγενών τους. Ειδικά στα κείμενα του Σωρανού συναντάμε οδηγίες για την απαγόρευση της χρήσης αλυσίδων στους ψυχικά ασθενείς και την απαγόρευση του εγκλεισμού. Κατά τον Σωρανό, οι ασθενείς πρέπει να παραμένουν σε δωμάτια με μέτριο φωτισμό και θερμοκρασία και πλήρη ασφάλεια. Αποφεύγουν τις επισκέψεις συγγενών για να μην τους αναστατώνουν (Μαδιανός 1994, Θεοχαράκης 2001).

Τα πρώτα χρόνια του Βυζαντίου ο ψυχίατρος συνδέεται με τον επίσκοπο. Ο επίσκοπος ως τα τέλη του Ε’ αιώνα λαμβάνει την θέση του ψυχικού θεράποντα. Η ιδιότητα αυτή μεταφέρεται και στους ηγουμένους των μοναστηριών. Ίσως και το πτωχοτροφείο που ίδρυσε ο Μ. Βασίλειος να αποτελεί εκτός των άλλων, και το πρώτο δείγμα ψυχιατρικής περίθαλψης. Ο Γρηγόριος Νανζιαζηνός σχολιάζοντας το ίδρυμα του Μ. Βασιλείου λέει: «εδώ η νόσος φιλοσοφείται και η συμφορά μακαρίζεται και το συμπαθές δοκιμάζεται». Συνεχίζοντας την εικόνα του πνευματικού ιατρού πολλά χρόνια αργότερα ο Συμεών ο νέος Θεολόγος, τον ΙΑ’ αι., αναφέρει αυτοψίες που διενεργούσαν οι σύγχρονοί του ιατροί. Ιεροί άνδρες μελετούσαν, σπούδαζαν τις πνευματικές ασθένειες της ψυχής, για να μάθουν ποιες δυνάμεις ευθύνονταν και να καθορίσουν τα αίτια. Αυτό γίνονταν για να βρουν αποτελεσματικές θεραπείες για τις ψυχικές παθήσεις. Ίσως τα άλλα ιδρύματα, πτωχοτροφεία ξενώνες κλπ να εξυπηρετούσαν τους ψυχικά πάσχοντες κι όχι τα νοσοκομεία αφού στα τυπικά των ιδρυμάτων δεν γίνεται καμιά αναφορά για κλίνες ή για ειδικό χώρο των ψυχικά ασθενών. Αν κι ο Μ. Βασίλειος αναφέρει ότι οι μανιακοί νοσηλεύονται σε έσχατη περίπτωση μόνο όταν η νόσος είναι βαρύτατη και όλα τα μέτρα δεν είναι εφικτό να παρθούν στο σπίτι των ασθενών. Την ίδια άποψη με την κατ’ οίκον νοσηλεία συναντούμε και στα κείμενα του Παύλου Αιγινήτη χρόνια αργότερα, ο οποίος αναφέρει και ποιοι θα βοηθούν στην νοσηλεία των ψυχικά ασθενών στο σπίτι. Ο ίδιος συνιστά οι εύποροι ασθενείς που είχαν οικογένεια και υπηρέτες να παραμένουν στο σπίτι τους για νοσηλεία (Θεοχαράκης 2001).

Στην βυζαντινή περίοδο ψυχική ασθένεια διαφοροποιείται από το δαιμονισμό και εισάγονται από νωρίς αυστηρά κριτήρια διαγνωστικά και διαφοροδιαγνωστικά. Μάλιστα η ψυχική ασθένεια θεωρείται βαρύτερη και σοβαρότερη της σωματικής «των σωματικών ιαμάτων κρείττω είναι τα ψυχικά». Η ψυχική ασθένεια αναγνωρίζεται κι αντιμετωπίζεται ολιστικά. Κι ο ψυχικά ασθενής δεν απομονώνεται ενώ αναγνωρίζεται η σημασία του περιβάλλοντος στην θεραπεία του ασθενή η οποία γίνεται στο σπίτι του ασθενή και η εισαγωγή του μόνο σε πολύ σοβαρές περιπτώσεις (Θεοχαράκης 2001). Βασική καινοτομία αυτήν την περίοδο είναι η νομοθετική διασφάλιση του ψυχιατρικού ασθενή. Θεσπίζεται ο θεσμός του επιτρόπου κι ο προγαμιαίος έλεγχος για την προστασία των μελλονύμφων από ασθένειες συμπεριλαμβανομένου και των ψυχικών. Θεσπίζεται ο θεσμός των περιοδευόντων ιατρών (πρόδρομοι των σημερινών κινητών μονάδων) κι έχουμε για πρώτη φορά την αρχή της τομεοποίησης (Θεοχαράκης 2001, Θεοχαράκης κ.α., 2003) .

Το μεσαίωνα με όλες τα απόψεις περί δαιμόνων κι άλλων στοιχείων η επιστημονική αναζήτηση και έρευνα αποδυναμώνονται κι ο ψυχικά ασθενής χάνει την αντιμετώπιση που είχε. Απομονώνεται προοδευτικά από την κοινωνία σαν κάτι το μιαρό, άποψη που επικρατεί στην δύση και με την πάροδο του χρόνου εξαπλώνεται σε όλο τον κόσμο. Οι Άραβες από τον 6Ο αιώνα έχουν ειδικούς χώρους για τον εγκλεισμό των ψυχασθενών κάτω από ανθρωπιστικές συνθήκες. Το πρώτο ψυχιατρικό άσυλο χτίζεται στην Βαλένθια το 1409 στον ίδιο χώρο που λειτουργούσε η Ιερά Εξέταση. Μεταξύ του 1412 και 1489 πέντε παρόμοια ιδρύματα ιδρύονται στην Ισπανία. Τον 18ο αιώνα σε Αγγλία, Γαλλία Γερμανία, πύργοι μετατρέπονται σε φρενοκομεία όπου εγκαταλείπονται οι τρελοί οι αλκοολικοί οι πόρνες οι κλέφτες και τα ορφανά παιδιά, με πρωτόγονες συνθήκες και με το στίγμα της τιμωρίας από το Θεό. Ο Wier to 1515-1588 ήταν ο πρώτος που αγωνίστηκε στην δύση για την απομυθοποίηση της τρέλας (Μαδιανός 1994). Ο 18ος αιώνας αποτελεί ορόσημο για την αλλαγή στην ψυχιατρική περίθαλψη. Ο Pinel υπήρξε ιστορικά ο «απελευθερωτής των τρελών» από τις αλυσίδες τους. Αναδιοργάνωσε κτιριακά τα άσυλα χωρίζοντας τα σε πτέρυγες με το διαχωρισμό των τροφίμων

Το 19ο αιώνα δεν έχουμε βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των ψυχικά ασθενών στα άσυλα, οι οποίοι παρέμεναν στοιβαγμένοι ρακένδυτοι ή γυμνοί και με αλυσίδες. Ακόμη ήταν σύνηθες το φαινόμενο τις Κυριακές σε ορισμένα άσυλα της Αγγλίας και της Γαλλίας, το κοινό να επισκέπτεται τους έγκλειστους, όπως στους ζωολογικούς κήπους, έναντι αντιτίμου εισόδου (Μαδιανός 1994).

Η νοσοκομειακή ψυχιατρική περίθαλψη στο Ελληνικό κράτος και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία μέχρι το 19Ο αιώνα
Στον ελλαδικό χώρο το πρώτο άσυλο ιδρύθηκε στην Κέρκυρα, το 1938, από βρετανική διοίκηση και στεγάστηκε στους στάβλους του ιππικού. Το 1840 ιδρύθηκε στην Κεφαλλονιά από τους Άγγλους ένα άσυλο σε ένα στρατώνα και το 1885 λειτουργούσε ένα μικρό άσυλο για ψυχασθενείς στην Μαγνησία. Στην Κωνσταντινούπολη όμως υπήρχαν αρκετά ιδρύματα που δέχονταν ψυχασθενείς. Στα μέσα του 16Ου αιώνα έχουμε την ίδρυση του νοσοκομείου του Γαλατά των Γεμιντζίδων που δεχόταν ψυχασθενείς. Το 1780 ιδρύθηκε το νοσοκομείο του Σταυδροδομίου, το 1839 του Επταπυργίου, το 1855 το άσυλο La Paix στην Κωνσταντινούπολη από καθολικές καλόγριες το 1748 το Γραικό νοσοκομείο με τμήμα φρενοκομείου. Στην Κωνσταντινούπολη οι Οθωμανοί ίδρυσαν δύο φρενοκομεία το 1465 το νοσοκομείο του Τζαμιού Φατίχ και το 1527 το δεύτερο στο νοσοκομείο του τζαμιού του Σουλειμάν. Το 1583 ιδρύθηκε από την σουλτάνα Βαλιντέ το ομώνυμο νοσοκομείο και το 1850 το νοσοκομείο Τοπ Ταχί, και τα δύο δέχονταν ψυχικά ασθενείς (Πλουμπίδης 1981, Μαδιανός 1994).

Η νοσοκομειακή ψυχιατρική περίθαλψη στο ανεξάρτητο Ελληνικό κράτος (1833 - 1900)
Το πρώτο υγειονομικό διάταγμα ήταν ο γνωστός νόμος ΨΜΒ/1862 «Περί των φρενοκομείων»και ακολούθησε ο νόμος 6/7/1872 για λωβοκομεία ή λεπροκομεία που ιδρύθηκαν στην Σπιναλόγκα και στην Σάμο. Ο νόμος ΨΜΒ 19/5/1862 καθόριζε τις διαδικασίες εισαγωγής του αρρώστου στο ψυχιατρείο μετά από αίτηση των συγγενών ή του κηδεμόνα ή του επιτρόπου του ασθενή. Ο Νομάρχης, δήμαρχος κι ο Αστυνομικός διευθυντής ήταν υπεύθυνοι για την διοικητική διαδικασία του εγκλεισμού μετά από δικαστική απόφαση του Πρωτοδικείου. Ο Νομάρχης όφειλε να αναφέρει στον Υπουργό Υγείας κάθε εισαγωγή, αναστολή εξόδου ή απόλυση του αρρώστου μέσα σε 24 ώρες. Σύμφωνα με το Νόμο, την έξοδο του αρρώστου από το ίδρυμα μπορούσαν να ζητήσουν άμεσοι συγγενείς ή και λοιποί που είχαν οριστεί με δικαστικές πράξεις. Το 1838 έχουμε την ίδρυση του ψυχιατρείου της Κέρκυρας με διάταγμα του Sir Edward Douglas, Βρετανού διοικητή των Ιονίων Νήσων, ενώ οι πρώτοι ασθενείς κατέφθασαν ήδη από το 1836 από την περιοχή της Κέρκυρας. Οι πρώτοι γιατροί του ασύλου ήταν Βρετανοί ενώ ο πρώτος Έλληνας γιατρός ο Χριστόδουλος Τσιριγώτης ανέλαβε ως διευθυντής το 1874. το άσυλο κάλυπτε τις ανάγκες όλης της ελληνικής επικράτειας και οι άρρωστοι διέμεναν κάτω από άθλιες συνθήκες. Το 1887 ιδρύθηκε το Δρομοκαϊτειο Θεραπευτήριο μετά από δωρεά του Χιώτη εμπόρου Ζωρζή Δρομοκαίτη, με το όνομα «Φρενοκομείο Ζωρζή και Ταρσής Δρομοκαίτη» Το ζεύγος είχε κόρη νοητικά καθυστερημένη. Στις 27/5/1887 ιδρύθηκε το ιδιωτικό φρενοκομείο στο Δαφνί (Πλουμπίδης 1981, Χαβιάρα -Καραχάλιου 1987, Μάτσα 1984.)

Η νοσοκομειακή ψυχιατρική περίθαλψη στο Ελληνικό κράτος από το 1900 ως σήμερα
Στις αρχές του 20Ου αιώνα η ψυχιατρική περίθαλψη περιελάμβανε το Δρομοκαίτειο, το Αιγινήτειο το Ψυχιατρείο της Κέρκυρας και 8 μικρά άσυλα στη Θεσσαλονίκη, Σούδα, Σύρο, Χίο, Λέσβο και Κεφαλλονιά. Από το 1964 άρχισαν να ιδρύονται οι πρώτες ιδιωτικές ψυχιατρικές κλινικές που νομοθετικά δεν ρυθμίζονταν από το νόμο ΨΜΒ. Με εξαίρεση το Αιγινήτειο, όλα τα τότε ψυχιατρεία είχαν τα τυπικά χαρακτηριστικά του ασύλου, δηλαδή είχαν ελάχιστους γιατρούς και πάρα πολλούς φύλακες, και οι συνθήκες διαβίωσης ήταν άθλιες (Πλουμπίδης 1981, 1989 Μαδιανός 1994). Στις αρχές του 20ΟΥ αιώνα δημιουργείται στην Αθήνα η πρώτη εστία εγκλεισμού απόρων ψυχικά αρρώστων συγκεκριμένα στα υπόγεια του Αστυνομικού τμήματος Μεταγωγών Αθηνών στην περιοχή της Πλάκας. Στα μέσα της δεκαετίας του 1930 ιδρύθηκε και το Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών απέναντι από την μονή Δαφνίου. (η μονή έκειτο στα ερείπια του ιερού ναού του Δαφνίου Απόλλωνα, του επονομαζόμενου Λοξία, προστάτη των ψυχασθενών κατά τους κλασικούς χρόνους)( Φιλανδριανός 1977, Πλουμπίδης 1981).

Με το τέλος του Β΄ παγκόσμιου πολέμου τα υπάρχοντα ψυχιατρεία στην Ελλάδα βρέθηκαν να είναι υπερπλήρη, - κάθε κρεββάτι φιλοξενούσε δύο ασθενείς). Το 1957 διαμορφώθηκε η ιδέα να μετατραπούν τα άδεια κτίρια του ιταλικού ναυαρχείου σ τη Λέρο σε μια αποικία ψυχασθενών με στόχο την απασχόληση τους σε γεωργικές ασχολίες. Το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Λέρου ιδρύθηκε με τα Βασιλικά Διατάγματα στις 28-5-57 και δέχτηκε τους πρώτους 300 ασθενείς στις 2-1-1958 από το Λοιμοκαθαρτήριο Αθηνών, που είχαν μεταφερθεί εκεί από το Δαφνί το 1953. Η επιλογή των ασθενών έγινε με κριτήριο την έλλειψη επισκέψεων από συγγενικά πρόσωπα στα ιδρύματα όπου νοσηλεύονταν για διάστημα μεγαλύτερο των 12 μηνών. Σιγά σιγά ο αριθμός των ασθενών πολλαπλασιάστηκε διότι μεταφέρθησαν εκεί ασθενείς από τα ψυχιατρεία της Θεσσαλονίκης, των Χανίων και της Κέρκυρας. Η πρώτη ονομασία του Ψυχιατρείου ήταν «Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου» με έδρα το Λακκί με δύναμη 650 κλινών. Το 1980 οι νοσηλευόμενοι έφθασαν τους 2000, το 1988 στους 1150 ενώ το 1991 ήταν 991. Στις αρχές τους 1980 το προσωπικό του ψυχιατρείου της Λέρου ανερχόταν σε χίλια περίπου άτομα αν και ο αριθμός των ψυχιάτρων ήταν μόνο δύο. Το 1957, το ‘Κέντρο Ψυχικής Υγιεινής’ που αρχίζει να λειτουργεί στην Αθήνα, σηματοδοτεί την προσπάθεια αλλαγής του τόπου θεραπείας από το ίδρυμα στην κοινότητα στη σύγχρονη ελληνική ιστορία.

Το 1970 παρουσιάζονται κάποιες σημαντικές εξελίξεις στην ψυχιατρική στην Ελλάδα. Από μεριάς υπηρεσιών ιδρύεται το 1971 το πρώτο κέντρο ημέρας στο ΚΨΥ στη Θεσσαλονίκη και το 1977 το πρώτο νοσοκομείο Ημέρας στο Αιγινήτειο, ενώ το 1979 ιδρύεται το Κέντρο Κοινοτικής Ψυχικής Υγιεινής στο Βύρωνα. Από τα μέσα του 1970 άρχισαν να αναπτύσσονται ρεύματα αμφισβήτησης και κριτικής έναντι στην παραδοσιακή ψυχιατρική στον ελλαδικό χώρο καθώς και ομάδες συμπαράστασης στους ψυχιατρικούς έγκλειστους των ασύλων. Παράλληλα έχουμε την ύπαρξη μικρών οργανωμένων ομάδων-κινήσεων για τα δικαιώματα των ψυχικά ασθενών χωρίς όμως σημαντικές ιδεολογικές επιρροές στην εξέλιξη της ψυχιατρικής, σε αντίθεση με παρόμοιες κινήσεις στη Δυτική Ευρώπη όπως το Δημοκρατικό Ψυχιατρικό κίνημα των Basaglia, Pirella στην Ιταλία και άλλων. Μέχρι το 1981 υπήρχε μια σημαντική υστέρηση στην εξέλιξη της ψυχιατρικής σε σχέση με τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη (Μαδιανός 1994).
Έχει επικρατήσει η αναφορά σε δύο ορόσημα σε σχέση με την ψυχιατρική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα. Η θέσπιση του Κανονισμού 815 της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και οι δράσεις που υλοποιήθηκαν στο πλαίσιο αυτό και οι δύο, έως τώρα φάσεις του εθνικού σχεδίου για την ψυχική υγεία «Ψυχαργώς». Πλέον έχουν πραγματοποιηθεί σειρές επιστημονικών συναντήσεων και αφιερωμάτων στην πορεία της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης και του «Ψυχαργώς». Κοινό σημείο αποτελεί ο προβληματισμός σε σχέση με το κατά πόσο εκπληρώθηκαν οι στόχοι του αρχικού σχεδιασμού, για την κατεύθυνση που πρέπει να έχει η πολιτική ψυχικής υγείας στην χώρα, αν και πότε πρέπει να ολοκληρωθεί η μεταρρυθμιστική προσπάθεια και ποιος ο ρόλος και η συμβολή των διάφορων φορέων και εμπλεκομένων στην όλη προσπάθεια.
Η ψήφιση του νόμου 1397/83 για το Εθνικό Σύστημα Υγείας άλλαξε ριζικά τον υγειονομικό χάρτη της χώρας και επακόλουθα τις ψυχιατρικές υπηρεσίες. Με την ενεργοποίηση της έκτακτης οικονομικής ενίσχυσης από την τότε ΕΟΚ (Κανονισμός 815/84, Προγράμματα “Λέρος Ι” και “Λέρος ΙΙ”) ξεκίνησε η διαδικασία αποϊδρυματισμού, βελτίωσης της ενδονοσκομειακής φροντίδας, προετοιμασίας και μετάβασης των ασθενών σε προστατευμένες ή σχετικά αυτόνομες δομές διαβίωσης στην κοινότητα και δημιουργίας νέων κοινοτικά προσανατολισμένων υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Πολλά άρθρα του νόμου 2071/92 αφορούν την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών και την εναρμόνιση του νομικού πλαισίου της ψυχιατρικής πρακτικής με τα σύγχρονα επιστημονικά επιτεύγματα και για τους λόγους αυτούς αποτελεί μία σημαντική αναφορά. Παρά το γεγονός ότι εφαρμόζεται εντελώς αποσπασματικά ή καθόλου σε διάφορες περιοχές της χώρας μας, αποτελεί σημείο σταθμός για το θεσμικό πλαίσιο στο οποίο υλοποιείται η μεταρρύθμιση θεωρείται η ψήφιση του νόμου 2716/99 για την “Ανάπτυξη και τον εκσυγχρονισμό των υπηρεσιών ψυχικής υγείας”, που ήρθε για να καλύψει θεσμικά τις συντελούμενες αλλαγές και να προσδώσει μια νέα δυναμική στη Μεταρρύθμιση. Για να εξασφαλισθεί η οργάνωση της φροντίδας με τον τρόπο αυτό, η χώρα διαιρέθηκε σε Τομείς Ψυχικής Υγείας (ΥΥΠ, 2003: 66, ΥΥΚΑ - ΜΥΠ, 2005:6). Η τομεοποίηση έτσι, βασικό συστατικό της οργάνωσης συστήματος ολοκληρωμένης ψυχιατρικής φροντίδας, άρχιζε να εφαρμόζεται, τύποις τουλάχιστον, με καθυστέρηση είκοσι και σαράντα έτη σε σύγκριση με την Ιταλία και την Γαλλία αντίστοιχα.
Τα αποτελέσματα της Α΄ Φάσης του προγράμματος «Ψυχαργώς» περιγράφονται στον Πίνακα 1. Στη Β΄ φάση που βρίσκεται υπό εξέλιξη, έχουν δημιουργηθεί 377 μονάδες ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης για την αποασυλοποίηση 2695 χρονίων ασυλικών ασθενών από τα Ψυχιατρεία. Έχουν αναπτυχθεί 29 μονάδες ψυχικής υγείας στην Κοινότητα και έχουν συσταθεί (απογραφή 2005, Μονάδα Υποστήριξης και Παρακολούθησης Έργου Ψυχαργώς Β Φάση) επτά Κοινωνικοί Συνεταιρισμοί Περιορισμένης Ευθύνης, με σκοπό την επαγγελματική αποκατάσταση ψυχικά πασχόντων.
Πίνακας 1. Αποτελέσματα Α΄ φάσης (1997-2001) Προγράμματος “Ψυχαργώς”:
Ξενώνες
49
Οικοτροφεία
6
Εργαστηρίων Επαγγελματικής Κατάρτισης ψυχικά ασθενών
71
Προκατάρτιση, Κατάρτιση ασθενών που διέμεναν σε Ψυχιατρικά Νοσοκομεία
973 άτομα
Αποϊδρυματισμός, διαμονή σε εξωνοσοκομειακές δομές (Ξενώνες, Οικοτροφεία)
769 άτομα
Πρόσληψη και εκπαίδευση στελεχών των νέων δομών
630
άτομα
Κατάρτιση ως στελεχών ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης
910
άτομα
Πηγή: α) Υπουργείο Υγείας & Κοινωνικής Αλληλεγγύης, Διεύθυνση Ψυχικής Υγείας, β) Μονάδα Υποστήριξης, Εμψύχωσης & Παρακολούθησης “Ψυχαργώς – Α΄ φάση”, αναφέρεται στο ΥΥΚΑ – ΜΥΠ, 2005

Τον Ιανουάριο του 2004 έκλεισε οριστικά όλα τα τμήματα των χρονίων ψυχικά ασθενών του το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο της Πέτρας Ολύμπου. Τον Οκτώβριο του 2005 μετασχηματίστηκε το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο των Χανίων και ένα έτος μετά έκλεισε το Ψυχιατρείο της Κέρκυρας. Εντός του 2007 αναμένεται να υλοποιηθεί το κλείσιμο του Παιδοψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής και ο μετασχηματισμός του σ’ ένα δίκτυο κοινοτικών υπηρεσιών.

Η μεταρρύθμιση των ψυχιατρικών υπηρεσιών μοιάζει να βρίσκεται σ’ έναν μετέωρο βηματισμό που μας απομακρύνει από την επίτευξη των στόχων που έχουν τεθεί. Οι λόγοι της αποτυχίας έχουν πλέον περιγραφεί σε μεγάλο βαθμό. Οι πιο βασικές αιτίες σχετίζονται με την αδυναμία ολοκλήρωσης της διαδικασίας τομεοποίησης και εφαρμογής της, με τις λανθασμένες κατευθύνσεις και τις ελλείψεις στην εκπαίδευση των επαγγελματιών, με την έλλειψη μελετών αναγκών για ψυχιατρικές υπηρεσίες στις οποίες να μπορεί να βασιστεί ο σχεδιασμός και η βελτίωση τους. με την έλλειψη συστήματος παρακολούθησης και αξιολόγησης της λειτουργίας και αποτελεσματικότητας των υπηρεσιών, με την αδυναμία τεκμηρίωσης της σημασίας της προστασίας και προαγωγής της ψυχικής υγείας και της επακόλουθης χαμηλής προτεραιότητας στην πολιτική ατζέντα που δίδεται, με την αδυναμία ανάπτυξης κοινωνικών δικτύων και της ουσιαστικής εμπλοκής των χρηστών των υπηρεσιών και των συγγενών τους στην λήψη των αποφάσεων και την όλη διαδικασία.

Συμπεράσματα
Ποια είναι η απόσταση ανάμεσα στις απόψεις του Πλάτωνα για τον εγκλεισμό του ψυχικά ασθενή και τις προσπάθειες κλεισίματος των ψυχιατρικών ασύλων στην Ελλάδα του 21ου αι.; Έχουμε τα γνωστικά εργαλεία και τις μεθόδους που θα μας επιτρέψουν να διευρύνουμε το εύρος της επισκόπησης που κάνουμε αναζητώντας απαντήσεις στο ερώτημα γιατί δεν «πετυχαίνουν» οι μεταρρυθμίσεις; Οι αντιστάσεις λόγω των οποίων δεν πετυχαίνουν οι μεταρρυθμίσεις δεν έχουν να κάνουν μόνο με λόγους πολιτικούς και τεχνικούς ή επιστημονικούς. Σε αρκετά σημεία τα αίτια για την αποτυχία ή δυστοκία της μεταρρύθμισης οφείλονται σε βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις και προκαταλήψεις σχετικά με την θέση του ασθενή, τον ρόλο του γιατρού και την έννοια της περίθαλψης, ίσως και σε μία γενικότερη καχεξία και ανομία των θεσμών στην χώρα μας. Οι επικρατούσες ιδεολογίες, ανάλογα με την ιστορική περίοδο που διανύεται κάθε φορά, μπορεί να καθορίζουν, μεταξύ πολλών άλλων, αυτό που θεωρείται ότι είναι ψυχική διαταραχή, την διάκριση μεταξύ φυσιολογικού και παθολογικού, τι τύποι αιτιολογίας πρέπει να αναδειχθούν ώστε να αντιμετωπιστούν, ποιος πρέπει να θεραπεύεται από ποιον, πού, σε ποιο θεραπευτικό ή πλαίσιο, με ποια χρήση θεραπευτικών μέσων, τι μετράει ως τεκμηρίωση της αποδοτικότητας και χρησιμότητας μιας θεραπείας, ποια είναι η αναμενόμενη έκβαση από τα διάφορα θεραπευτικά μέτρα.

Ανεξάρτητα από τις θρησκείες και τις επιστημονικές εξελίξεις πολλές αρχέγονες πεποιθήσεις και φόβοι εξακολουθούν να επικρατούν στις κοινωνικές στάσεις και μάλιστα σε βαθμό που οι κοινωνικές αναπαραστάσεις της τρέλας έχουν μια καθοριστική επίδραση στις πολιτικές της δημόσιας υγείας και τις απόπειρες ένταξης σε αυτές πολιτικών για την ψυχική υγεία. Το επικρατούν τώρα αξίωμα στην παγκόσμια επιστημονική κοινότητα, ότι ο άνθρωπος είναι μια βιο-ψυχο-κοινωνική οντότητα αποτελεί βέβαια μια προσπάθεια υπέρβασης όλων αυτών των διχοτομήσεων και αντιθέσεων, που δυστυχώς πολύ δύσκολα επαληθεύονται ως διακηρυκτικές αρχές και ηθικός κώδικας απέναντι στην «φτωχή» καθημερινότητα της ψυχιατρικής φροντίδας μονοδιάστατη (κυρίως βιολογική) κλινική πρακτική, στην καταπάτηση των στοιχειωδών δικαιωμάτων των ψυχικά πασχόντων, στην αντίσταση της ψυχιατρικής κοινότητας στην εμπλοκή των χρηστών και των οικογενειών στην διαδικασία λήψης θεσμικών αποφάσεων.

Ίσως αξίζει να αναφέρουμε ότι σήμερα, στην εποχή του αποϊδρυματισμού, της ριζικής αμφισβήτησης του ασύλου και της λογικής του, της ανάδειξης του ψυχικά πάσχοντα ως ισότιμου πολίτη με ενεργά δικαιώματα, μόνο 5% των ατόμων που πάσχουν από σοβαρές και χρόνιες ψυχιατρικές διαταραχές στον κόσμο ζουν σε ιατρικούς και κοινωνικούς θεσμούς προστασίας και θεραπείας. Ο κύριος όγκος των πασχόντων παραμένει στην κοινότητα, ζει στιγματισμένος, σιωπηλός, αποκλεισμένος, αλλά συνυπάρχει με τα υπόλοιπα μέλη της κοινότητας. Η κοινότητα, η οικογένεια, το κοινωνικό δίκτυο διαχειρίζονται όπως μπορούν το άτομο, την καθημερινή του οδύνη. Η κοινωνική-κοινοτική ψυχιατρική περιλαμβάνει τις αρχές, τις αξίες που μεταφράζονται σε πρακτικές, προκειμένου να παράσχει υπηρεσίες ψυχικής υγείας σε τοπικές κοινότητες, να απαντήσει σε όλες τις ανάγκες ψυχιατρικής φροντίδας, αποκατάστασης και πρόληψης των ψυχικών διαταραχών μέσα από ένα δίκτυο κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Σε ποιο όμως βαθμό, έκταση και βάθος το κατορθώνει; Πώς μπορεί να πραγματωθεί η μετάβαση από το βιο-ιατρικό μοντέλο άσκησης της ψυχιατρικής σε μία πολυεπίπεδη θεωρία της θεραπευτικής πράξης στηριζόμενης στο αποκαλούμενο βιο-ψυχο-κοινωνικό μοντέλο και σ’ ένα ευρύτερο πλαίσιο προαγωγής της δημόσιας ψυχικής υγείας; Πώς μπορούμε να κατανοήσουμε την λειτουργία των διακηρύξεων περί βιοψυχοκοινωνικού μοντέλου[4] ως δημοκρατικού άλλοθι της επίσημης παραδοσιακής ψυχιατρικής, όταν στην πράξη παραβιάζονται συχνότατα τα πλέον στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα των ασθενών;

Η ψυχιατρική περίθαλψη στον ελλαδικό χώρο ακολούθησε παρόμοια πορεία με την υπόλοιπη Ευρώπη με μια σημαντική διαφορά, την καθυστέρηση στη δημιουργία ασύλων. Το άσυλο σα θεσμός στην Δύση εδραιώθηκε με την Αναγέννηση, για να αμφισβητηθεί η χρησιμότητά του με την Γαλλική Επανάσταση χωρίς όμως την κατάργησή τους. Στον ελλαδικό χώρο η καθυστέρηση ίσως οφείλεται στον έντονο αγροτικό χαρακτήρα της κοινωνίας που κρατούσε τον ψυχικά άρρωστο στο σπίτι, αλλά και στάσης της βυζαντινής περιόδου στην ψυχική ασθένεια κι η γειτνίαση με την Ανατολή κι αποδοχή της διαφορετικότητας. Ο όρος «μεταρρύθμιση» συνεπάγεται μετασχηματισμό, τροποποίηση, αλλαγή, μετατροπή τόσο θεσμικών όσο και δομικών στοιχείων που ρυθμίζουν και καθορίζουν τις διαστάσεις του συστήματος ψυχιατρικών υπηρεσιών σε μια χώρα. Στην περίπτωση της ψυχιατρικής στην Ελλάδα, το ερώτημα που τίθεται δεν είναι μόνο αν έχει επιτευχθεί η ψυχιατρική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα, αλλά και αν τέθηκαν ποτέ οι σωστές βάσεις προς αυτήν κατεύθυνση. Για παράδειγμα όταν ο θεσμός των περιοδευόντων ιατρών και της τομεοποίησης στο Βυζάντιο απαιτούσε κλιμάκια με την συμμετοχή καθηγητή ιατρικής σήμερα οι κινητές μονάδες ψυχικής υγείας προσπαθούν να επιβιώσουν με ελάχιστο προϋπολογισμό και ίσως απαράδεκτες συνθήκες εργασίες.

Σήμερα μιλάμε για ψυχιατρική μεταρρύθμιση ή για πλήρη μετασχηματισμό των μεγάλων ιδρυμάτων σε δίκτυο κοινοτικών δομών ψυχιατρικής φροντίδας; Η εξατομικευμένη φροντίδα τονίζεται σε όλα τα κείμενα ιατρικής, τόσο της αρχαιότητας, όσο και του Βυζαντίου. Σήμερα; Αν παραδειγματιζόμαστε από την ιστορία, σε ό,τι αφορά την υγεία, την ψυχική υγεία, ίσως να μην μιλάγαμε πια για ανάγκη μεταρρύθμισης, αλλά για βηματισμό επικαιροποιήσης της τεχνογνωσίας και σχεδιασμού νέων πρότυπων υπηρεσιών ψυχικής υγείας, υπό το ίδιο όμως αξιακό, ιδεολογικό, ηθικό και δεοντολογικό καθεστώς και πλαίσιο προς όφελος του πάσχοντος υποκειμένου. Ο πολιτισμός, όπως τον έχει περιγράψει ο C. Geertz (1973), αποτελεί ένα «δίκτυο» σημασιών οι οποίες φέρονται από σύμβολα. Η νέα ψυχιατρική μεταρρυθμιστική κουλτούρα, αν θέλει να συγκροτήσει μία άλλη επιστημολογική αντίληψη και πρακτική σχετικά με την ιατρική, την παραδοσιακή, ιδρυματική ψυχιατρική, την εξουσία, τον νόμο, τον κοινωνικό αποκλεισμό, τα συνταγματικά δικαιώματα των ασθενών, τις ανάγκες του, οφείλει να παρατηρήσει με συστηματικό αναστοχασμό το παρελθόν της και την αντιφατική ταυτότητά της. Επιβάλλεται να συγκροτήσει μία νέα ιστορική αφήγηση στην εποχή του μετα-μοντερνισμού, ένα άλλο δίκτυο σημασιών. Με κέντρο το πάσχον υποκείμενο, μέσα από μία άλλη μεθοδολογία απαρτίωσης της βιογραφίας του υποκειμένου και των θεσμών, του ιατρικού λόγου, του θεραπευτικού λόγου και των διαφορετικών κλινικό-θεωρητικών ρευμάτων που τον καθορίζουν προκειμένου να νοηματοδοτηθούν και να ερμηνευτούν ανθρωπολογικά, ιστορικά, κοινωνιολογικά, αυτά που αλλάζουν στο χώρο της ψυχικής υγείας. Η τοπική εμπειρία, η ανθρωπολογική παρατήρηση της καθημερινής ψυχιατρικής πράξης μπορεί να ερμηνεύσει όχι το πόσο αλλά το πώς και γιατί, εγγράφοντας το πάσχον υποκείμενο σε μία νέα συμβολική γεωγραφία αξιών και πολιτισμικών κωδίκων μίας νέας αντίληψης για την ψυχική νόσο και την ψυχική υγεία. Η συμβολή των εργαλείων και των μεθόδων των επιστημών της ιστορίας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας μπορεί να είναι καταλυτικής σημασίας στην προσπάθεια υπέρβασης του μετέωρου βηματισμού.





ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ


Brachen P., Thomas P. (2005). Post Psychiatry: Mental health in a post modern world. Oxford University Press: New York.
Foucalt (1980). Truth and power. In Gordon C. Power-knowledge: selected interviews and other writings 1972-1977. Harvester: Brighton
Geertz C. (1973). Thick description: Toward an interpretive theory of culture. In: Committee on Modern Thought and Literature (ed.): The Act of Interpretation: Myth, Symbol, Culture. Stanford University: Stanford
Hinshelwood RD, Skogstad W. (2000). Observing Organisations: Anxiety, Defence and Culture in Health Care. Routledge: London
Hoff P (2001). Why a history of psychiatry? Hong Kong Journal of Psychiatry 10, 4: 1-3
Patel V, Saraceno B, Kleinman A (2006). Beyond evidence: the moral case for international mental health. Am J Psychiatry 163 (8): 1312-1315
Βασλαμαντζής Γ (1983). Ψυχιατρική και κυρίαρχη ιδεολογία. Σκέψεις από την ανασκόπηση ενός ελληνικού περιοδικού ψυχιατρικής της περιόδου 1906-1910. Σύγχρονα θέματα 19: 107-111
Ευτυχιάδης Α. (1995). Φύση και Πνεύμα, Συμβολή στην Ιατρικοφιλοσοφική Σκέψη. Αθήνα
Θεοχαράκης Ν (2001). Ψυχολογία του Βάθους και Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση των Ασθενών στο Βυζάντιο, Διδακτορική Διατριβή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
· Θεοχαράκης Ν, Μαυρέας Β, Δαμίγος Δ, Ευτυχιάδης Α, Γερουλάνος Σ (2003). Νομικές Ρυθμίσεις για την Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση των Ασθενών στο Βυζάντιο. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, 20(5): 551-555
Μαδιανός Μ (1994). Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση και η Ανάπτυξη της, από τη Θεωρία στη Πράξη. Ελληνικά Γράμματα: Αθήνα
Μάτσα Κ (1984). Η Γέννηση του Ψυχιατρικού Ασύλου, Τετράδια Ψυχιατρικής 3-4:13-20
Πλουμπίδης Δ (1989). Ιστορία της Ψυχιατρικής στην Ελλάδα: Θεσμοί, Ιδρύματα και Κοινωνικό Πλαίσιο (1850-1920). Σύγχρονα Θέματα, Θεσσαλονίκη
Πλουμπίδης Δ. (1981). Συμβολή στη Μελέτη της Ιστορίας της Ψυχιατρικής στην Ελλάδα. Διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Αθηνών
Στυλιανίδης Σ. (2006). Πολιτική ψυχικής υγείας. Στο: Σουλιώτης Κ. (επιμ.) Πολιτική και οικονομικά της υγείας. Παπαζήσης: Αθήνα
Υπουργείο Υγείας & Κοινωνικής Αλληλεγγύης, Μονάδα Υποστήριξης & Παρακολούθησης “Ψυχαργώς – Β΄ φάση” (2005). Με το Ψυχαργώς για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα. Μ.Υ.Π.: Αθήνα
Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας (2003). Υγεία, φροντίδα υγείας και πρόνοια στην Ελλάδα. ΥΥΠ: Αθήνα. (στα Αγγλικά).
Φιλανδριανός Κ (1977). Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών. Το Δαφνί… Μια Φανταστική Πολιτεία. Αθήνα
Χαβιάρα – Καραχάλιου Σ (1987). Τρόποι Απομόνωσης και Τρόποι Αντιμετώπισης των Ψυχοπαθών στον Ευρύτερο Ελληνικό Χώρο πριν από την Ίδρυση του Δρομοκαΐτειου. Στο: Δρομοκαΐτειο Θεραπευτήριο 100 Χρόνια Κοινωνικής Προσφοράς 1887- 1987. Αθήνα: 91



Περίληψη
Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να εξετάσουμε με ποιους τρόπους και για ποιους λόγους η διαχρονική προσέγγιση και η χρήση ιστορικών αναφορών μπορεί να συμβάλλει στην κριτική ανασκόπηση και την ερμηνευτική προσέγγιση της διαδικασίας και των αποτελεσμάτων του μεταρρυθμιστικού εγχειρήματος στο χώρο των ψυχιατρικών υπηρεσιών. Προσεγγίζουμε την ιστορία ως καταλύτη στην κατανόηση και την αλλαγή του παρόντος στην διαδικασία της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης. Η υπόθεση νέας δε στηρίζεται σε μία ισοπεδωτική κριτική για το όλο μεταρρυθμιστικό εγχείρημα, ούτε σ’ ένα ατέρμονο σχετικισμό, αλλά στη θέση ότι με μια νηφάλια απόσταση από ιδεολογικές παραμπορφώσεις νέας πραγματικότητας, αναγνωρίζουμε ότι διαφορετικές μορφές και επίπεδα ανάλυσης, προκειμένου να νοηματοδοτηθούν με επάρκεια Γίνεται διαχρονική προσέγγιση από την αρχαιότητα, την εποχή του Βυζαντίου και ως τη σύγχρονη μεταρρύθμιση των ψυχιατρικών υπηρεσιών. Η κριτική ανάγνωση αυτών των πηγών μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η νέα ψυχιατρική μεταρρυθμιστική κουλτούρα, αν θέλει να συγκροτήσει μία άλλη επιστημολογική αντίληψη και πρακτική οφείλει να παρατηρήσει με συστηματικό αναστοχασμό το παρελθόν νέας και την αντιφατική ταυτότητά νέας. Επιβάλλεται να συγκροτήσει μία νέα ιστορική αφήγηση στην εποχή του μετα-μοντερνισμού, ένα άλλο δίκτυο σημασιών. Η τοπική εμπειρία, η ανθρωπολογική παρατήρηση νέας καθημερινής ψυχιατρικής πράξης μπορεί να ερμηνεύσει όχι το πόσο αλλά το πώς και γιατί, εγγράφοντας το πάσχον υποκείμενο σε μία νέα συμβολική γεωγραφία αξιών και πολιτισμικών κωδίκων νέας νέας αντίληψης για την ψυχική νόσο και την ψυχική υγεία.


Abstract
We examine the reasons and the ways by which a retrospective approach and use of historical references can contribute to a critical review and interpretation of the psychiatric services system reform. We regard the historical approach as a catalyst for the change of the present situation during the reform. In the paper is presented a retrospective review from the ancient times and the Byzantine era until contemporary times and the latest achievements in the field of psychiatric reform. We try to examine the reasons for the failure or the delay of the reform under the view of historical, but also anthropological analysis. It’s considered as an essential tool as long as we are trying to change a network of meanings for professionals and the community regarding the concepts of psychiatric care, mental health and illness, social exclusion, reform procedures, public mental health policy and others.
[1] Αν. Καθ. Κοινωνικής Ψυχιατρικής, Πάντειο Πανεπιστήμιο. Μέλος ΔΣ Παγκόσμιας Εταιρείας Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης, Πρόεδρος Εταιρείας Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας (ΕΠΑΨΥ)
[2] Ψυχολόγος, PhD, Επιστημονικός Υπεύθυνος Οικοτροφείου Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης Λαμίας, ΕΠΑΨΥ
[3] Ψυχολόγος, MSc. Διοίκηση Υπηρεσιών Υγείας, ΕΠΑΨΥ
[4] Η νέα προσέγγιση της ψυχικής νόσου, το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο αναφέρεται πλέον επίσημα σ’ όλες τις διακηρύξεις και αρχές άσκησης της σύγχρονης ψυχιατρικής των επίσημων θεσμών που την εκπροσωπούν (Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας, Παγκόσμια Ψυχιατρική Εταιρεία, Παγκόσμια Εταιρεία για την Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση). Το θεωρητικό corpus αυτού του μοντέλου απαρτιώνει ή προτίθεται να συνθέτει τα εξής επιστημονικά πεδία: αφ’ ενός τα τελευταία δεδομένα των γενετικών ερευνών, τις τεχνικές της απεικόνισης του κεντρικού νευρικού συστήματος, τα δεδομένα από την ψυχο-ενδοκρινολογία και την ψυχο-ανοσολογία, αφετέρου μία κριτική πιο εκλεπτυσμένη ανάγνωση των τεχνικών και των ενδείξεων των διαφορετικών ψυχοθεραπειών. Επιπλέον θεωρεί εξίσου σημαντικά τα δεδομένα που προέρχονται από την σύγχρονη κοινωνιολογία, την ηθολογία, την ιστορία, όπως μία συστηματική εκτίμηση παραγόντων του οικογενειακού, επαγγελματικού, κοινωνικού και οικολογικού περιβάλλοντος που επιδρούν στον ψυχισμό. Οι συνέπειες μίας τέτοιας προσέγγισης είναι πολλαπλές, σε αντίθεση με τα ισχύοντα μονοδιάστατα πρότυπα: ένα τέτοιο απαρτιωτικό εγχείρημα μας οδηγεί στο να αποδεχτούμε μία πολύ μεγαλύτερη πολυπλοκότητα στις παθολογίες (π.χ. αιτιοπαθογενιτικοί παράγοντες σαφώς προσδιορισμένοι, συνοσηρότητα κλπ.) και να οργανώσουμε το σύστημα υπηρεσιών ψυχικής υγείας πάνω σε μία περισσότερο μεν ρευστή, αλλά και συνεχής, βάση, έτσι ώστε να αξιολογεί και να παρεμβαίνει ταυτόχρονα στην νόσο και στη προσωπικότητα, την ιστορία του ασθενούς και όχι της αρρώστιας του, στα γεγονότα ζωής, στην χρησιμοποίηση των πόρων της υπηρεσίας και της θεραπευτικής συνάντησης, ώστε να απαντηθούν κατά το δυνατό σφαιρικά οι ανάγκες του πάσχοντος υποκειμένου.

Πιστοποίηση ISO στο Οικοτροφείο Χαλκίδας της ΕΠΑΨΥ

Η Εταιρεία Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας (Ε.Π.Α.Ψ.Υ.) δίνει ύψιστη βαρύτητα και λειτουργεί στη βάση μιας φιλοσοφίας που έχει σαν στόχο την αέναη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών της. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται (πρωτοποριακά για τα Ελληνικά δεδομένα) η προετοιμασία για εισαγωγή, του Οικοτροφείου της ΕΠΑΨΥ στην Χαλκίδα, στο διεθνές πρότυπο ISO 9001:2000, από τον Ελληνικό Οργανισμό Τυποποίησης (ΕΛΟΤ), για την εφαρμογή Συστήματος Ποιότητας σε φορείς Παροχής Υπηρεσιών Υγείας.

Η ΕΠΑΨΥ παρέχει στο εν λόγω Οικοτροφείο ένα Σύστημα Ποιότητας, το οποίο αναφέρεται στους δύο βασικούς άξονες λειτουργίας του, α/. Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση και Επανένταξη και β/. Προαγωγή Ψυχικής Υγείας. Σε αυτές προστίθενται οι υποστηρικτικές διεργασίες και οι διεργασίες διαχείρισης (Διαχείριση Προσωπικού, Προμήθειες, Διαχείριση Συστήματος Ποιότητας, Οικονομική Διαχείριση, Διαχείριση Υλικού/Φαρμάκων/Εξοπλισμού, Διαχείριση Ιατρικού Φακέλου, Διαχείριση Παραπόνων/Καταγγελιών, Έρευνα Ικανοποίησης Ενοίκων).

Το σύνολο των απαιτήσεων του προτύπου ISO 9001:2000 έρχεται να τεκμηριώσει τις παραπάνω μεθόδους και την συνολική, ισχύουσα, λειτουργία του Οικοτροφείου. Αξίζει να σημειωθεί πως για την τελική ανάπτυξη του Συστήματος Ποιότητας χρησιμοποιήθηκαν επιπλέον η Κλαδική Οδηγία του Ελληνικού Οργανισμού Τυποποίησης (ΕΛΟΤ), για την εφαρμογή Συστημάτων Ποιότητας σε φορείς παροχής υπηρεσιών υγείας, καθώς και κλινικά πρότυπα και κλινικές οδηγίες, τα οποία αφορούν στο εξειδικευμένο επιστημονικό αντικείμενο των υπηρεσιών ψυχικής φροντίδας τις οποίες παρέχει το Οικοτροφείο.

Η Διοίκηση της ΕΠΑΨΥ εξασφαλίζει ότι το Σύστημα Ποιότητας που εφαρμόζεται ανταποκρίνεται στις ανάγκες των χρηστών της, λαμβάνοντας υπόψη τις υψηλές προσδοκίες και απαιτήσεις τους για τις παρεχόμενες υπηρεσίες και πάντοτε με σεβασμό στον άνθρωπο.

Το Οικοτροφείο της Χαλκίδας θέτει στόχους για την ποιότητα, οι οποίοι :
(α) είναι συνεπείς με την πολιτική ποιότητας του Οικοτροφείου και των επιμέρους λειτουργικών μονάδων του, καθοριζόμενοι με γνώμονα :
1/. την εκπλήρωση ή και υπέρβαση των προσδοκιών των ενοίκων και των ευρύτερα συναλλασσομένων με το Οικοτροφείο,
2/. την παροχή υψηλής ποιότητας υπηρεσιών,
3/. την αποτελεσματική διαχείριση των πόρων του Οικοτροφείου,
4/. την ασφάλεια και την προαγωγή του προσωπικού μέσω εκπαίδευσης,
(β) είναι ρεαλιστικοί και επιτεύξιμοι εντός του εκάστοτε οριζόμενου γι’ αυτούς
χρονοδιαγράμματος και τέλος
(γ) είναι μετρήσιμοι, αξιολογούμενοι μέσω δεικτών ποιότητας.
Το Οικοτροφείο τηρεί αρχεία με όλες τις πληροφορίες και τα στοιχεία εκείνα τα οποία αφορούν τις δραστηριότητές και τους στόχους που θέτει, τους σχετικούς με την εφαρμογή του Συστήματος Ποιότητας.
Το Σύστημα Ποιότητας του Οικοτροφείου θα ανασκοπείται τακτικά, σε ετήσια βάση, από την Επιτροπή Ποιότητας υπό την προεδρία του Εκπροσώπου της Διοίκησης, που είναι ο Γενικός Διευθυντής της Ε.Π.Α.Ψ.Υ. Σκοπός της ανασκόπησης είναι η αποτίμηση της διαρκούς επάρκειας, της αποτελεσματικότητας και της αποδοτικότητας του Συστήματος με τελικό στόχο την εισαγωγή των απαραίτητων αλλαγών, ώστε αυτό να παραμένει το κατάλληλο, πάντοτε ικανό να εξυπηρετεί τους στόχους για διαρκή αναβάθμιση της ποιότητας.

Η εσωτερική λειτουργία των πολλών πλέον στην Ελλάδα Οικοτροφείων δε φαίνεται να είναι όμοια για όλους. Η ΕΠΑΨΥ επιθυμεί να προσφέρει ολοένα και περισσότερο ποιοτικές υπηρεσίες υγείας. Προς αυτή την κατεύθυνση εργάζεται με την προετοιμασία πιστοποίησης λειτουργίας, αρχικά του Οικοτροφείου της Χαλκίδας και ακολούθως των λοιπών Οικοτροφείων της.

Κωνσταντίνα Παπαδάκη
Ψυχολόγος
Επιστημονική Υπεύθυνη Οικοτροφείου Χαλκίδας ΕΠΑΨΥ

Αξιολόγηση Οικοτροφείων ΕΠΑΨΥ

Στα πλαίσια της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης στην Ελλάδα, η έναρξη της οποίας τοποθετείται στις αρχές της δεκαετίας του ’80, το κέντρο βάρους στην ψυχιατρική περίθαλψη των χρόνιων ψυχικά ασθενών μετατοπίστηκε από το ψυχιατρικό νοσοκομείο στην κοινότητα. Η αποασυλοποίηση των χρόνιων νοσηλευομένων και η ταυτόχρονη ανάπτυξη κοινοτικών δομών ψυχικής υγείας αναδείχθηκαν ως κεντρικοί στόχοι των παρεμβάσεων, ενώ ταυτόχρονα η μεγιστοποίηση των δυνατοτήτων του ατόμου και η ελαχιστοποίηση των αρνητικών συνεπειών της χρονιότητας και του ιδρυματισμού αποτέλεσαν τους βασικούς άξονες αυτής της προσπάθειας. Η μετάβαση των χρόνιων ψυχικά ασθενών από τα ψυχιατρικά νοσοκομεία στις νέες δομές στην κοινότητα, δημιούργησε την ανάγκη αξιολόγησης αυτού του τύπου των παρεμβάσεων σύμφωνα με προγραμματισμένες και συστηματικές προσεγγίσεις, ώστε να διασφαλιστεί και να προωθηθεί η αποτελεσματικότητα τους.

Η ΕΠΑΨΥ θέτοντας ως στόχο την παρακολούθηση και συνεχή βελτίωση της παρεχόμενης φροντίδας των δομών της, βάση των αρχών της ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης, έχει θεσπίσει ένα σχέδιο αξιολόγησης των έξι οικοτροφείων που λειτουργούν σήμερα στις περιοχές Πεντέλη, Χαλκίδα, Ερέτρια, Λιβαδειά, Λαμία και Τρίκαλα. Πρόκειται για ένα συνδυασμό ποιοτικών και ποσοτικών μεθόδων βασισμένων σε επιστημονικά κριτήρια, αλλά και ταυτόχρονα προσαρμοσμένο στην ιδιαίτερη πραγματικότητα των οικοτροφείων και τις ανάγκες για αλλαγή και αριστοποίηση των πρακτικών. Με αυτό τον τρόπο εξασφαλίζεται συνεχής επαγρύπνηση, ενεργοποίηση βελτιώσεων βάση επιστημονικών κριτηρίων, διασφάλιση επανατροφοδότησης στις ενδιαφερόμενες ομάδες, ενώ ταυτόχρονα επιτυγχάνεται η σύσφιξη των θεραπευτικών ομάδων μέσω της ανταλλαγής εμπειριών, απόψεων και εκτιμήσεων.

Η αξιολόγηση της ποιότητας παρεχόμενης φροντίδας, που συσχετίζεται άμεσα με την πορεία των ενοίκων, γίνεται μέσα από συνεχείς ποιοτικές εκτιμήσεις που αφορούν στον προσδιορισμό δυνατών και αδύνατων σημείων κάθε δομής, τη λειτουργία της ομάδας, την επαφή με την κοινότητα, την οργάνωση εσωτερικών προγραμμάτων εκπαίδευσης, την κτιριακή υποδομή-το φυσικό περιβάλλον, τις διοικητικές ρυθμίσεις. Οι βασικοί άξονες της αξιολόγησης και των προτάσεων για βελτιώσεις ακολουθούν τις κατευθυντήριες γραμμές που ορίζονται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO, 1994).

Ταυτόχρονα γίνεται αξιολόγηση της πορείας των ενοίκων κάθε δομής, με τη συμπλήρωση ερωτηματολογίων, ώστε να εκτιμηθεί η πορεία της αποκατάστασης και η ποιότητα ζωής τους και να προσδιοριστούν στόχοι (για τα εξατομικευμένα σχέδια φροντίδας) βάση των ιδιαίτερων αναγκών κάθε ενοίκου. Οι εκτιμήσεις γίνονται με ερωτηματολόγια που είναι κοινά για όλα τα οικοτροφεία, σε συγκεκριμένα χρονικά σημεία.

Στη διαδικασία της αξιολόγησης εμπλέκονται και εξωτερικοί αξιολογητές, ενώ επίσης επιδιώκεται η συνεργασία με φορείς του εξωτερικού που έχουν μακρόχρονη πείρα σε θέματα αποκατάστασης και αξιολόγησης. Η συμμετοχή της ΕΠΑΨΥ στο διεθνές Συνέδριο του Δικτύου Αξιολόγησης Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας, που πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο τον περασμένο Σεπτέμβρη, έδωσε τη δυνατότητα ανταλλαγής απόψεων και εμπειριών στον τομέα της αξιολόγησης για τη διασφάλιση καλών πρακτικών στην ψυχοκοινωνική αποκατάσταση.

Η αξιολόγηση αποτελεί πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της λειτουργίας των δομών της ΕΠΑΨΥ, ενώ ξεφεύγει από τα όρια μιας περιστασιακής βραχύχρονης δραστηριότητας, συνιστώντας μια συνεχή προγραμματισμένη διαδικασία, απόρροια της οποίας είναι η βελτίωση της παρεχόμενης φροντίδας και της ποιότητας ζωής των ενοίκων που φιλοξενούνται στις δομές αυτές.

ΝΟΣΟΣ ΤΟΥ PARKINSON

Η νόσος του Parkinson, είναι μια νόσος κινητικού χαρακτήρα που συναντάται κυρίως στην τρίτη ηλικία, δεν είναι μεταδοτική και συνήθως δεν απειλεί άμεσα τη ζωή του ασθενή. Παρόλ’ αυτά είναι ιδιαίτερα επιβαρυντική για την ψυχολογία του ασθενή καθώς με την πάροδο του χρόνου η κινητικότητα του ασθενή μειώνεται σημαντικά χωρίς πολλά περιθώρια βελτίωσης της κατάστασης του.

Το 1817, ο James Parkinson, δημοσίευσε ένα δοκίμιο για την τρομώδη παράλυση, όπου περιέγραφε έξι ασθενείς με το σύνδρομο αυτό, που από τότε έχει γίνει γνωστό ως «νόσος του Parkinson» ή «τρομώδης παράλυση». Τρεις από αυτούς τους ασθενείς παρατηρήθηκαν στο δρόμο και δεν εξετάστηκαν ποτέ. Έτσι, ο James Parkinson, αν και αναγνώρισε τα περισσότερα από τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της κατάστασης εξέλαβε τη βραδυκινησία ως αδυναμία και σκέφτηκε ότι το πρόβλημα πρέπει να βρίσκεται στην ανώτερη μοίρα της σπονδυλικής στήλης. Πέρασαν πάνω από 100 χρόνια για να διασαφηνισθούν οι υποκείμενες βιοχημικές ανωμαλίες.


ΟΡΙΣΜΟΣ – ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ

«Στην ιδιοπαθή νόσο του Parkinson δεν παρεμβαίνει κανένας εξωτερικός παράγοντας και το ανατομικό της υπόστρωμα συνίσταται σε εκφυλιστικές αλλοιώσεις του νευρικού ιστού».

Με τον όρο αυτό, («νόσος του Parkinson»), θα πρέπει να εννοούνται μόνο οι περιπτώσεις της ιδιοπαθούς νόσου, όπου δεν παρεμβαίνει κανείς εξωγενής παράγοντας και στην οποία το ανατομικό υπόστρωμα συνίσταται σε εκφυλιστικές αλλοιώσεις του νευρικού ιστού.
Η διαταραχή της κινητικότητας δεν προκαλείται από πάρεση ή παράλυση, γι’αυτό και ο παλιότερος όρος «τρομώδης παράλυση» δε χρησιμοποιείται πλέον. Η συχνότητα της νόσου ανέρχεται σε 0,5-1‰ στο γενικό πληθυσμό και σε 1% σε άτομα άνω των 60 ετών. Προσβάλει τους άνδρες σε σχέση με τις γυναίκες σε ποσοστό 2:1. Η έναρξη της νόσου εμφανίζεται συνήθως μετά την 4η δεκαετία και σπανιότατα μετά την 6η. Η νόσος σπάνια εμφανίζεται σε νεανική ηλικία.


ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑ

Η αιτιολογία της νόσου παραμένει άγνωστη.
- Η ανακάλυψη ότι η τοξίνη ΜΡΤΡ προκαλεί εκλεκτική βλάβη στη μέλαινα ουσία και προκαλεί παρκινσονισμό τόσο στον άνθρωπο όσο και στα πειραματόζωα έχει στηρίξει την άποψη ότι εξωγενείς τοξίνες παίζουν σημαντικό ρόλο στην παθογένεια της νόσου, αλλά τίποτε δεν έχει αποδειχθεί ακόμα.
- Τα ψυχολογικά αίτια μπορεί να επιδρούν στην τροφικότητα των νευρικών κύτταρων του διεγκεφάλου και πρέπει να θεωρούνται υπολογίσιμη αιτία.
- Η κληρονομικότητα θεωρείται επίσης αξιολογήσιμος παράγοντας, βάσει των ερευνών που έχουν γίνει.
- Η επίδραση των λοιμώξεων (π.χ. η Σύφιλη), είναι ένας παράγοντας που αμφισβητείται από πολλούς.


ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ

Το κυριότερο εύρημα είναι οι εκφυλίστηκες αλλοιώσεις στης περιοχή της μέλαινας ουσίας στο μεσεγκέφαλο. Μακροσκοπικά παρατηρείτε αποχρωματισμός της μέλαινας ουσίας. Μικροσκοπικά υπάρχει αποχρωματισμός, απώλεια νευρώνων και αύξηση της νευρογλοίας. Σε μερικούς επιζώντες νευρώνες ανευρίσκονται, έγκλειστα, σαφώς περιγεγραμμένα ενδοκυττάρια οξεόφιλα, τα «σώματα του Lewy». Τα σώματα του Lewy δεν είναι απόλυτα παθογνωμονικά για τη νόσο του Parkinson. Είναι πάντως ένας πολύ ευαίσθητος δείκτης ύπαρξης της νόσου.


ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ

«Κύρια χαρακτηριστικά μετά την έναρξη της νόσου είναι : Τρόμος, Δυσκαμψία, Βραδυκινησία, Απώλεια διορθωτικών αντιδράσεων, Ψυχικές διαταραχές».

Τα αρχικά συμπτώματα δεν είναι χαρακτηριστικά. Παρατηρείται αίσθημα κόπωσης. Ο ασθενής παραπονιέται ότι έγινε αργός και δυσκίνητος, αλλά συχνά αποδίδει τις ενοχλήσεις του στη μεγάλη ηλικία του.
Συνήθως τα πρώτα συμπτώματα της νόσου αφορούν το ένα μόνο πλευρό. Με την εξέλιξη όμως της παθήσεως οι χαρακτηριστικές εκδηλώσεις της νόσου γενικεύονται.
Όταν η νόσος εγκαθίσταται τότε παρατηρείται :
- Τρόμος ηρεμίας
- Δυσκαμψία
- Βραδυκινησία
- Απώλεια των αντανακλαστικών στάσεων (διορθωτικές αντιδράσεις)
- Ψυχικές διαταραχές
Αποτέλεσμα της δυσκαμψίας και της βραδυκινησίας είναι :
- Καθηλωμένο πρόσωπο σα «μάσκα».
- Σιελόρροια
- Δυσαρθρία
- Δυσγραφία






ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

Ιδιαίτερης σημασίας στη διαφορική διάγνωση είναι τα σύνδρομα του δευτεροπαθούς παρκινσονισμού και άλλες παρεμφερείς καταστάσεις όπως αναφέρονται πιο κάτω.
α) Μετεγκεφαλιτικός παρκινσονισμός : Αυτός αναπτύσσεται σαν απώτερο αποτέλεσμα μιας εγκεφαλίτιδας.
β) Παρκινσονισμός που προκαλείται από φάρμακα : Ιδιαιτέρως πρέπει να τονισθεί ο ιατρογενής παρκινσονισμός, που προκαλείται κυρίως από τα νεώτερα ψυχοφάρμακα (μετά τη διακοπή των φάρμακων τα συμπτώματα παύουν να υπάρχουν)
γ) Διάφορα αιτία : Αυτά περιλαμβάνουν :
- Αρτηριοσκληρυντικός παρκινσονισμός : Η αρτηριοσκλήρυνση κάποτε θεωρείται ως ο κύριος αιτιολογικός παράγοντας της νόσου του Parkinson σε ηλικιωμένα άτομα.
- Όγκοι στον εγκέφαλο
- Τη νόσο του Huntington
- Τη νόσο του Wilson
- Κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις
- Δηλητηριάσεις (π.χ. από μονοξείδιο του άνθρακα ή μαγγάνιο).
Όλες αυτές οι περιπτώσεις παρουσιάζουν κλινική εικόνα παρόμοια με τη νόσο του Parkinson, η οποία μετά από λεπτή νευρολογική εξέταση, είναι σαφώς διαφορετική από εκείνη της γνωστής εκφυλιστικής νόσου. Δεν είναι όμως λίγες οι περιπτώσεις που η νόσος του Parkinson μπορεί να συνυπάρχει.


ΠΡΟΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

Η πορεία της νόσου είναι κατά κανόνα προοδευτική, με διαφορετικό όμως ρυθμό επιδεινώσεως από ασθενή σε ασθενή. Η αρχική μονόπλευρη συμπτωματολογία τείνει να γενικευτεί και επιτείνετε η αναπηρία. Η επιβίωση δύναται να παραταθεί για πολλά έτη. Τελικώς παρατηρείται γενική εξασθένηση του οργανισμού και σωματική κατάπτωση.
Τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται για τη νόσο του Parkinson χωρίζονται, ανάλογα με τη δράση τους σε :
α) Ντοπαμινεργικά, που ενισχύουν τη ντοπαμινεργική δραστηριότητα και βελτιώνουν εντυπωσιακά όλα τα συμπτώματα της νόσου, αλλά κυρίως τη βραδυκινησία και τη δυσκαμψία.
β) Αντιχολινεργικά φάρμακα, που αποκλίνουν τους υποδοχείς της ακετυλοχολίνης και βελτιώνουν κυρίως τον τρόμο.
Η φυσικοθεραπεία και η εργασιοθεραπεία μπορούν να είναι εξαιρετικά πολύτιμες στη βελτίωση των ασθενών με νόσο του Parkinson. Δυστυχώς όμως η απάντηση είναι συχνά μικρής διάρκειας, εκτός αν η θεραπεία συνεχίζεται ανελλιπώς.



Σαντή Πηνελόπη
Φυσικοθεραπεύτρια
Ε.Π.Α.Ψ.Υ. Οικοτροφείο Λαμίας

Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση και Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης

Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση και Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης

Από τους:
Στέλιο Στυλιανίδη, Πρόεδρος Ε.Π.Α.Ψ.Υ., Εμπειρογνώμων Π.Ο.Υ.
Παναγιώτη Χονδρό, Επιστημονική Γραμματεία Ε.Π.Α.Ψ.Υ.

Η συζήτηση που άνοιξε τη δεκαετία του 1960 η έρευνα του S. Moscovici για την εικόνα της ψυχανάλυσης μέσα από τα ΜΜΕ και τη σημασία της αναπαράστασης που αυτή δημιουργεί, παραμένει επίκαιρη και γόνιμη. Στη θέση της ψυχανάλυσης κατά καιρούς εντοπίζονται διαφορετικές έννοιες του «ψ» χώρου, όπως ψυχιατρική, ψυχική ασθένεια, ψυχοθεραπεία, ψυχιατρική μεταρρύθμιση. Αποτελεί μία ζωντανή, εξελισσόμενη σχέση ανάμεσα σε διαφορετικές και αλληλοεπηρεαζόμενες οντότητες.
Στην προσπάθεια αλλαγής του τρόπου οργάνωσης και παροχής της ψυχιατρικής φροντίδας στο πλαίσιο της επιχειρούμενης μεταρρύθμισης ερωτήθηκαν οι εργαζόμενοι στο χώρο της ψυχικής υγείας ποια θεωρούν ως την σημαντικότερη αντίσταση στο έργο αυτό. Η κύρια απάντηση που επαναλαμβάνεται σταθερά είναι η «έλλειψη κοινωνικής συναίνεσης». Αυτή η απάντηση περιγράφει καταστάσεις άγνοιας ή «ακρωτηριασμένης γνώσης» για την επιχειρούμενη μεταρρύθμιση, ανησυχίας απέναντι στην αναξιοπιστία και χαμηλή αποδοτικότητα του κρατικού μηχανισμού, αρνητική στερεοτυπική στάση απέναντι στα άτομα που υποφέρουν από ψυχική διαταραχή. Οι «ειδικοί» που κατακλύζουν όλο και περισσότερο και τα ελληνικά ΜΜΕ ποιο ρόλο αναλαμβάνουν στην αλλαγή των όποιων εσφαλμένων αντιλήψεων και συνειδήσεων; Εργάζονται πραγματικά για την ενημέρωση σχετικά με τη φύση της ψυχικής ασθένειας, τους παρεχόμενους τρόπους αντιμετώπισής της, τις πολιτικές δράσεις για βελτίωση του συστήματος υγείας και της προαγωγής της δημόσιας υγείας; Ποιο, εν συνεχεία, πρέπει να είναι το επίπεδο συνεργασίας των επαγγελματιών ψυχικής υγείας με τα στελέχη των ΜΜΕ; Ποιος θα καθορίσει τους όρους της συνεργασίας αυτής; Το Υπουργείο, οι εκπρόσωποι του ψ-χώρου, οι πολίτες, οι χρήστες των υπηρεσιών, οι οικογένειες των ασθενών;
Τα ερωτήματα που απασχολούν τους κοινωνιολόγους της υγείας για περισσότερο από τρεις δεκαετίες στις Η.Π.Α. και την Δυτική Ευρώπη εμφανίζονται επιτακτικά πλέον στην ελληνική καθημερινότητα.
Μια καθημερινότητα που για την ψυχιατρική μεταρρύθμιση μεταφράζεται σε άτολμη έως μηδενική ανταπόκριση από τα πολιτικά κόμματα, πέρα από τις όποιες διακηρύξεις, σε αποφυγή του πολιτικού κόστους που απαιτεί η εφαρμογή των κατευθυντήριων γραμμών του Π.Ο.Υ., με προβληματική την συνεργασία με την τοπική και νομαρχιακή αυτοδιοίκηση σε θέματα κοινωνικής πολιτικής.

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία για την προώθηση των σκοπών και των στόχων της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης:
• American Psychiatric Association (1977). Guidelines for psychiatrists working with the communications media. Am J Psychiatry, 134, 609-611
• Department of Health (2002). Mental Health Policy Implementation Guide. Community Mental Health Teams. Department of Health Publications: London
• Pilgrim D. and Rogers A. (2004). Κοινωνιολογία της Ψυχικής Υγείας και Ασθένειας. Τυπωθήτω: Αθήνα.
• W.H.O. (2004). Promoting Mental Health. Concepts. Emerging Evidence. Practice. W.H.O.: Geneva.
• Δημέλης Δ. (2004) Ψυχιατρική και Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης: Εξοικείωση με την ψυχική αρρώστια ή διαστρέβλωση- εκμετάλλευση της πραγματικότητας; Εγκέφαλος 41, 149-154
• Ζήση Α, Στυλιανίδης Σ (2004). Αγωγή και προαγωγή ψυχικής υγείας: Αποσαφηνίσεις και προοπτικές. Εγκέφαλος 41, 27-35
• Π.Ο.Υ. (2002). Έκθεση για την Παγκόσμια Υγεία 2001. Ψυχική Υγεία: Νέα Αντίληψη, Νέα Ελπίδα. Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας Διεύθυνση Ψυχικής Υγείας, Αθήνα.
• Π.Ο.Υ. (2004). Το πλαίσιο της Ψυχικής Υγείας. Πακέτο Οδηγιών για την Πολιτική και τις Υπηρεσίες Ψυχικής Υγείας. Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας Διεύθυνση Ψυχικής Υγείας, Αθήνα.
• Στυλιανίδης Σ. (1999) Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα: Προς αναζήτηση μιας ταυτότητας. Τετράδια Ψυχιατρικής, 64, 13-20
• Στυλιανίδης Σ., Μαυρέας Β. Η αναγκαιότητα της συνεχούς ψυχιατρικής μεταρρύθμισης. Ελευθεροτυπία 29/9/03
• Ε.Π.Α.Ψ.Υ. (2001). Οδηγός Ψυχικής Υγείας: Από την προκατάληψη στη συμβίωση. Αθήνα. (Επιστημονική επιμέλεια: Ν. Γκιωνάκης, Σ. Στυλιανίδης)
• Χριστοδούλου Γ.Ν., Τομαράς Β. Δ., Οικονόμου Μ. Π. (2002). Από το ψυχιατρείο στην κοινότητα. Βήτα: Αθήνα

Η Επανασύνδεση των Ενοίκων με τις Οικογένειές τους – Σκέψεις και Προβληματισμοί από το Οικοτροφείο Ερέτριας

«Ο νέος εαυτός δεν μπορεί παρά να δημιουργηθεί στις στάχτες του παλιού» Νίτσε

Η ιδέα του Νίτσε αφορούσε το ξεπέρασμα των περιορισμών του εαυτού, την αξιοποίηση των προσωπικών δυνατοτήτων, και την ανάληψη προσωπικής ευθύνης και επιλογών απέναντι στη ζωή.
Ο ψυχιατρικός ολοκληρωτισμός και η βαρβαρότητα του ιδρυματικού εγκλεισμού αποτελούν ίσως από τις πιο παράδοξες και σκληρές απαντήσεις απέναντι στη ψυχική νόσο. Η ψυχική ασθένεια αλλάζει τη ζωή, ωστόσο δεν υπάρχει λόγος να την καταστρέφει.
Είναι σημαντικό στην ψυχοκοινωνική αποκατάσταση να αντιληφθούμε τη φθορά ενός ασθενή από τη διεργασία της ψυχικής νόσου και του ιδρυματικού εγκλεισμού, σαν ένα στάδιο της διαδικασίας για τη δημιουργία ενός νέου εαυτού.
Σημαντικός πόρος υποστήριξης και θεραπευτικός σύμμαχος στην πορεία για την αποκατάσταση αποτελούν οι οικογένειες των ψυχικά πασχόντων, ενώ καθοριστικό ίσως μέρος της «δουλειάς» μας αποτελεί η υπέρβαση των εμποδίων που συναντούμε συχνά προκειμένου να «βρούμε» και να «ενώσουμε» τα διασκορπισμένα κομμάτια της προσωπικής ιστορίας των ασθενών με τους οποίους «δουλεύουμε» μαζί, ώστε να αναπτύξουν τη δυνατότητα για να διανύσουν τη δική τους «διαδρομή».
Όταν λοιπόν γίνεται εφικτό να ενωθεί το παρελθόν με το παρόν, ακόμα και όταν έχουν συμβεί μακρόχρονες νοσηλείες σε ψυχιατρικά ιδρύματα και έχουν χαθεί οι δίαυλοι επικοινωνίας με την οικογενειακή εστία, τότε η έννοια της ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης αποκτά ουσιαστικό νόημα και διευκολύνεται η διαδρομή προς το μέλλον.
Η επανασύνδεση των ενοίκων με τις οικογένειές τους ύστερα από αρκετές δεκαετίες απουσίας από αυτές αποτελεί μια δύσκολη και «λεπτή» διαδικασία που απαιτεί προσεκτικούς τρόπους προσέγγισης.
Οι οικογένειες συχνά έχουν ως πρώτη αντίδραση κάποιο άγχος ίσως και πανικό, καθώς ξαφνικά θα πρέπει να αντιμετωπίσουν την επανεμφάνιση ενός μέλους τους.
Μια ψυχική διαταραχή συνήθως φαίνεται απειλητική κυρίως γιατί δεν καταφέρνουμε να καταλάβουμε ότι το άτομο που πάσχει από αυτήν θέλει να επικοινωνήσει, έχουμε την εντύπωση ότι μας λέει πράγματα χωρίς νόημα.
Οι οικογένειες βιώνουν αισθήματα ντροπής, ενοχής και έντασης. Μελέτες δείχνουν τις προσπάθειές τους προκειμένου να αποκρύψουν το πρόβλημά τους από τον κοινωνικό περίγυρο, περιορίζοντας σημαντικά τις διαπροσωπικές σχέσεις τους (Yorow 1955 – Beels 1978).
Ωστόσο θα πρέπει να αναφερθεί ότι υπάρχουν οικογένειες με περιορισμένα αισθήματα ντροπής και με μεγαλύτερη ζεστασιά και αποδοχή, κάτι που παρατηρείται κυρίως στο ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον (εξαδέλφια, θείους κλπ). Στις γονεϊκές σχέσεις, αισθήματα ντροπής και πένθους για το «χαμένο» παιδί, είναι αρκετά συχνά, ενώ τα αδέλφια πολλές φορές βιώνουν συναισθήματα ντροπής, ενοχής, θυμού καθώς και ανάγκη για ενημέρωση.
Η διεθνής βιβλιογραφία (Creer) αναφέρει ότι το 40 – 50 % των χρονίων ψυχικά πασχόντων διατηρούν επαφές με μέλη της οικογένειάς τους και σημαντικό ρόλο σε αυτό φαίνεται να παίζουν οι πολιτισμικές διαφοροποιήσεις, καθώς παρατηρούνται συχνότερες επαφές με το οικογενειακό περιβάλλον σε παραδοσιακές κοινωνίες.
Η επικοινωνία θεωρείται ψυχοθεραπευτική πράξη και δραστηριότητα εφόσον αυτή αποβλέπει στη διατήρηση, προαγωγή ή αποκατάσταση της υγείας του ψυχικά αρρώστου και της οικογένειάς του. Η επικοινωνία με την οικογένεια αποσκοπεί στην παροχή πληροφοριών, στην εξωτερίκευση συναισθημάτων, σκέψεων και αναγκών, ενώ πολύ σημαντικό κομμάτι αφορά στη διαδικασία διαχείρισης των ενοχικών συναισθημάτων με τα οποία έρχεται πλέον αντιμέτωπη η οικογένεια.
Ο κοινωνικός λειτουργός σε συνεργασία με το πρόσωπο αναφοράς του ένοικου γίνεται ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον ασθενή και την οικογένειά του. Η αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων βασίζεται συχνά στη συναισθηματική σχέση (μεταβίβαση) που εγκαθίσταται σιγά –σιγά μεταξύ του επαγγελματία ψυχικής υγείας, του ένοικου και της οικογένειάς του.
Οι βασικοί στόχοι των ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων σε οικογένειες ατόμων με χρόνιες και σοβαρές ψυχικές διαταραχές αφορούν κυρίως στη βελτίωση της συναισθηματικής τους αλληλεπίδρασής με τους ασθενείς αλλά και την εκπαίδευσή τους σε θετικές στρατηγικές αντιμετώπισης (Kuipers 1995).
Για πολλά χρόνια οι οικογένειες θεωρούνταν κατά κάποιο τρόπο υπεύθυνες τόσο για την εμφάνιση όσο και για την πορεία της ψυχικής διαταραχής των μελών τους, πιο σύγχρονες προσεγγίσεις αναδεικνύουν το σημαντικό ρόλο που αυτές μπορούν να παίξουν στην αποκαταστασιακή διαδικασία.
Η μετατόπιση αυτή από έναν «ενοχοποιητικό» ρόλο, σε ένα ρόλο συμμάχου μπορεί να αποδοθεί στη συσσωρευμένη γνώση σχετικά με την αιτιολογία και την πρόγνωση της χρόνιας ψυχικής διαταραχής καθώς επίσης στην κινητοποίηση των συλλόγων των οικογενειών, που δυναμικά διεκδικούν την συμμετοχή τους στις διαδικασίες σχεδιασμού, οργάνωσης και υλοποίησης των ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων.
Χρειάζεται ωστόσο να επισημανθεί, πως η εμπλοκή των οικογενειών δεν είναι πάντα μια εύκολη διαδικασία, για πολλούς και διαφορετικούς λόγους.
Υπάρχουν οικογενειακά περιβάλλοντα τα οποία είναι ιδιαίτερα δυσλειτουργικά, ενώ άλλα εμφανίζουν υψηλές αντιστάσεις για συνεργασία. Υπάρχουν τέλος περιπτώσεις όπου οικογένειες είναι αρκετά αποξενωμένες, ενώ δεν είναι σπάνιο οι ίδιοι οι ψυχικά πάσχοντες να μην επιθυμούν την εμπλοκή των οικογενειών τους στην αποκαταστασιακή διαδικασία, κάτι που πρέπει να γίνεται απόλυτα σεβαστό από τον επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Ωστόσο, παρά τις δυσκολίες είναι σημαντικό οι οικογένειες να αισθάνονται ότι η συμβολή τους είναι σημαντική και αναγκαία στην διαδικασία της ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης.

ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗ ΠΑΡΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗ ΠΑΡΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Η εγκεφαλική παράλυση συναντάται σε παιδιά από την βρεφική μέχρι την ηλικία των τριών ετών, όπου ολοκληρώνεται η ανάπτυξη του εγκεφάλου. Η κατάσταση αυτή είναι, για τα παιδιά αυτά και την οικογένειά τους, δύσκολη και ψυχοφθόρα, αλλά με την έγκαιρη διάγνωση και την κατάλληλη φυσικοθεραπευτική αγωγή, μπορούμε να επιτύχουμε ακόμα και εντυπωσιακά αποτελέσματα.
Η Emily Pearl Kingsley, μητέρα ενός παιδιού με εγκεφαλική παράλυση, προσπαθώντας να εξηγήσει ότι η ύπαρξη ενός τέτοιου παιδιού σε μια οικογένεια, πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια διαφορετική και όχι ως μια δυσάρεστη κατάσταση, χρησιμοποίησε τον εξής παραλληλισμό: « Όταν περιμένεις παιδί, είναι όπως όταν ετοιμάζεσαι για ένα θαυμάσιο ταξίδι διακοπών στην Ιταλία. Αγοράζεις ένα σωρό βιβλία – οδηγούς και κάνεις τα όμορφά σου σχέδια. Μπορεί ακόμα να μάθεις και δυο – τρεις χρήσιμες φράσεις στα Ιταλικά. Όλα αυτά σου προξενούν ενθουσιασμό. Μετά από ανυπομονησία μηνών, η μέρα του ταξιδιού φτάνει τελικά. Ετοιμάζεις τις βαλίτσες και ξεκινάς. Μετά από μερικές ώρες το αεροπλάνο προσγειώνεται. Η αεροσυνοδός ανακοινώνει: ¨Καλώς ήρθατε στην Ολλανδία¨. ¨Ολλανδία; Τι εννοείτε Ολλανδία; Εγώ αγόρασα εισητήριο για Ιταλία. Προορισμός μου είναι η Ιταλία. Όλη μου τη ζωή ονειρευόμουν την Ιταλία¨.
Όμως έχει γίνει μια αλλαγή στην πτήση. Το αεροπλάνο έχει προσγειωθεί στην Ολλανδία και εκεί πρέπει να μείνεις. Το πιο σημαντικό είναι οτι δε σε έχουν μεταφέρει σε μια αηδιαστική, φοβερή, ακάθαρτη χώρα. Απλά είναι μια διαφορετική χώρα. Πρέπει να πας έξω να αγοράσεις καινούρια κοθοδηγητικά βιβλία και να μάθεις μια νέα γλώσσα. Δεν είναι τόσο αστραφτερή, όσο η Ιταλία. Όταν όμως μείνεις εκεί για λίγο και πάρεις μια ανάσα, κοιτάς γύρω σου και αρχίζεις να αντιλαμβάνεσαι ότι η Ολλανδία έχει ανεμόμυλους, τουλίπες ακόμα και πίνακες του Rembrandt, παρ’όλα αυτά αυτοί που γνωρίζεις πηγαινοέρχονται στην Ιταλία και υπερηφανεύονται για το θαυμάσιο ταξίδι τους εκεί. Ο πόνος δεν θα φύγει ποτέ, ποτέ, ποτέ γιατί το χάσιμο αυτού του ονείρου είναι πολύ σημαντικό. Αν περάσεις, όμως, τη ζωή σου θρηνώντας για το χαμένο ταξίδι στην Ιταλία, δεν θα μείνεις ποτέ ελεύθερος να απολαύσεις τα πολύ ιδιαίτερα, πολύ όμορφα πράγματα που έχει να σου προσφέρει η Ολλανδία.»
Τι είναι η εγκεφαλική παράλυση;
Υπάρχουν διάφορες απόψεις σχετικά με τον ορισμό της, αν και έχει επικρατήσει ο ορισμός που πρότεινε ο Liitle Glub το 1959. Σύμφωνα με αυτόν, η έννοια της εγκεφαλικής παράλυσης είναι ευρεία και περιλαμβάνει περιπτώσεις με διαφορετικές κλινικές εκδηλώσεις, χαρακτηριστικό γνώρισμα των οποίων είναι η μόνιμη αλλά μεταβλητή διαταραχή των κινήσεων και των στάσεων, που οφείλεται σε μια προϊούσα βλάβη του εγκεφάλου, αποτέλεσμα δυσμενούς επίδρασης επ’αυτού, πριν την τελειοποίηση της ανάπτυξής του.
Η εγκεφαλική παράλυση είναι μόνιμη κατάσταση, επειδή η βλάβη έχει συμβεί στον εγκέφαλο και ο νευρικός ιστός δεν αναπαράγεται. Η οριστικότητά της καταργεί συγχρόνως και το ενδεχόμενο επέκτασής της. Στην ουσία πρόκειται για πολλαπλή αναπηρία, επειδή εκτός των κινητικών προβλημάτων συμπεριλαμβάνει και αρκετά άλλα όπως όρασης, ακοής, ομιλίας και κατανόησης λόγου, επιληψία κ.λ.π.
Επομένως, το παιδί με εγκεφαλική παράλυση δεν είναι άρρωστο, αλλά εμποδίζεται να αναπτυχθεί. Ως εκ τούτου, ζει και κινείται από τη γέννηση του, ή αμέσως μετά, με ένα δικό του τρόπο, που είναι άγνωστος σε εμάς, αφού δεν έχουμε την εμπειρία του. Ο τρόπος αυτός όμως είναι για το παιδί «φυσιολογικός», αφού είναι ο μόνος που γνωρίζει.


Ποιά είναι η αιτιολογία της;
Οι υπεύθυνοι παράγοντες της δυσλειτουργίας του εγκεφάλου, είναι πολλοί και ποικίλοι, γι’αυτό το λόγο και έχει επικρατήσει ο διαχωρισμός τους σε 3 κατηγορίες:
1) Παράγοντες που επιδρούν κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης (προγεννετικοί), όπως:
ερυθρά (στο πρώτο τρίμηνο εγκυμοσύνης)
τοξοπλάσμωση
φάρμακα (ναρκωτικά)
κάπνισμα (ευθύνεται για την γέννηση λιποβαρών βρεφών)
αλκοόλ (ευθύνεται για την διανοητική καθυστέρηση)
παθολογικές καταστάσεις πλακούντα
ασυμβατότητες αίματος εμβρύου – μητέρας
2) Παράγοντες που επιδρούν κατά τη διάρκεια του τοκετού (περιγεννετικοί) όπως:
προωρότητα
παράταση τοκετού
εγκεφαλική αιμορραγία
οξύς τοκετός κ.α.
3) Παράγοντες που επιδρούν μετά τον τοκετό μέχρι ηλικίας 3 ετών (μεταγεννετικοί) όπως:
τραύμα
όγκοι
καρδιακές ανεπάρκειες
ίκτερος
εγκεφαλίτιδα κ.α.

Ποια είναι η κλινική εικόνα ενός παιδιού με εγκεφαλική παράλυση;
Δεδομένου ότι η κλινική εικόνα της εγκεφαλικής παράλυσης διαφέρει κατά περίπτωση, η πλέον παραδεκτή ταξινόμηση είναι εκείνη που βασίζεται α) στην ανατομική κατανομή και β) στην νευρομυϊκή διαταραχή (διαταραχή μυϊκού τόνου).
α )Η ταξινόμηση βάσει της ανατομικής κατανομής των αποτελεσμάτων έχει ως εξής:
Τετραπληγία (προσβάλλονται και τα 4 άκρα)
Ημιπληγία (προσβάλλεται το ένα ημιμόριο του σώματος)
Παραπληγία (προσβάλλονται τα 2 κάτω άκρα)

β )Η ταξινόμηση βάσει της νευρομυϊκής διαταραχής έχει ως εξής:
Σπαστικότητα
Το παιδί παρουσιάζει έντονη μυϊκή υπερτονία, με αποτέλεσμα ολόκληρο το σώμα του ή ένα μέρος του να είναι άκαμπτο ή δύσκαμπτο. Οι κινήσεις του είναι αργές και η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται από το βαθμό της σπαστικότητας που είναι διαφορετικός σε κάθε παιδί.
Αθέτωση
Αθέτωση σημαίνει στην κυριολεξία ασυντόνιστες κινήσεις. Κινήσεις συστροφικές, επαναλαμβανόμενες και αθέλητες, των άνω και κάτω άκρων. Σπάνια συναντά κανείς παιδιά με αμιγή αθέτωση. Συνήθως παρουσιάζουν σπαστικότητα, με στοιχεία αθέτωσης.
Αταξία
Τα παιδιά με αταξία παρουσιάζουν χαρακτηριστική διαταραχή στην ισορροπία. Τα πρώτα χρόνια της ζωής τους είναι υπερτονικά και δυσκολεύονται να καθίσουν και να σταθούν.

Πως επιτυγχάνεται η φυσικοθεραπευτική αποκατάσταση ενός παιδιού με εγκεφαλική παράλυση;
Με δεδομένο το τελεσίδικο της εγκεφαλικής βλάβης, στην εγκεφαλική παράλυση, δεν υπάρχει θεραπεία και δεν γίνεται αποκατάσταση, με την κυριολεκτική σημασία των όρων αυτών, επειδή έχει καταστραφεί νευρικός ιστός που δεν αναγεννάται, γιατί το παιδί έχει γεννηθεί, ή ζει από τα πρώτα χρόνια της ζωής του, με αυτή την κατάσταση. Οι όροι αυτοί χρησιμοποιούνται με τη λιγότερη γνωστή σημασία τους: η θεραπεία με την έννοια του τρόπου αγωγής, δηλαδή την εκμάθηση κινήσεων όσο το δυνατόν πλησιέστερα στα φυσιολογικά πρότυπα, και όχι της ίασης, η, δε, αποκατάσταση με την έννοια της εκτέλεσης λειτουργικών δραστηριοτήτων (πλύσιμο, ντύσιμο κ.λ.π).
Έχει αποδειχθεί ότι με την κατάλληλη θεραπευτική αγωγή μπορεί να επιτευχθεί σημαντική βελτίωση μέχρι μερικής ή και πλήρους αποκατάστασης των πάσης φύσεως κινητικών, διανοητικών και άλλων διαταραχών.
Γενικά, η επιτυχία της θεραπευτικής αγωγής, εξαρτάται από πολλούς παράγοντες:
Α) από την μορφή, την έκταση και την βαρύτητα της εγκεφαλικής παράλυσης
Β) από την παρουσία ή μη άλλων διαταραχών (επιληψία κ.α.)
Γ) από την έγκαιρη διάγνωση και την έγκαιρη έναρξη της θεραπείας
Δ) από τον καθορισμό της πιο κατάλληλης θεραπευτικής αγωγής
Σήμερα υπάρχει μια πληθώρα μεθόδων για την αποκατάσταση της εγκεφαλικής παράλυσης. Υπάρχουν μέθοδοι που ακολουθούν τις βαθμίδες ανάπτυξης του φυσιολογικού βρέφους και αφορούν στον έλεγχο της κεφαλής, την περιστροφή του κορμού, το κάθισμα, το μπουσούλισμα, το γονάτισμα, την έγερση και τη βάδιση. Μια άλλη φυσικοθεραπευτική μέθοδος συνιστά διάφορες μορφές κίνησης, μάλαξη και ασκήσεις χαλάρωσης. Υπάρχει ακόμα η μέθοδος Fay, η οποία χρησιμοποιεί τα πρωτόγονα αντανακλαστικά και τους πρωτόγονους τρόπους κινήσεως. Άλλες μέθοδοι συνιστούν την παρεμπόδιση της ενέργειας των παθολογικών αντανακλαστικών που εκ των πραγμάτων εμφανίζει το βρέφος και την τοποθέτηση αυτού σε θέσεις που να εξουδετερώνεται η δράση των αντανακλαστικών.
Ιδιαίτερα σημαντικό ¨κεφάλαιο¨ στην φυσικοθεραπεία, είναι η πρόληψη των παραμορφώσεων. Η πρόληψη αυτή πραγματοποιείται με το βρέφος να τοποθετείται σε κατάλληλες θέσεις, κάνοντας παθητικές διατάσεις των σπαστικών μυών και χρησιμοποιώντας νάρθηκες και κηδεμόνες.
Στην θεραπεία της εγκεφαλικής παράλυσης χρησιμοποιούνται χώροι με καθρέπτες, ώστε ο φυσικοθεραπευτής να ελέγχει κάθε στιγμή την στάση και την ενεργητικότητα του παιδιού, στη διάρκεια της εκπαίδευσης στάσεων και κινήσεων, καθώς και στην διέγερση της αισθητικότητας του νευρικού συστήματος, μέσω της πίεσης και της έλξης.
Τέλος, θα πρέπει να γίνει σαφές ότι η θεραπεία της εγκεφαλικής παράλυσης, δεν είναι θεραπεία που διαρκεί ημέρες ή μήνες. Απαιτεί προγραμματισμό, σύστημα και κοπιαστικό αγώνα για πολλά χρόνια. Τα αποτελέσματά της, πάντως, είναι εντυπωσιακά, ιδιαίτερα δε αν η θεραπεία αρχίσει στην βρεφική ηλικία.

Και ας μην ξεχνάμε ότι η εγκεφαλική παράλυση:
δεν είναι μεταδοτική
δεν είναι κληρονομική
δεν είναι επικίνδυνη για τη ζωή

Μπαλατσού Βασιλική
Φυσικοθεραπεύτρια
Οικοτροφείο Χαλκίδας